Dołącz do czytelników
Brak wyników

Muzyka i Rytmika

8 października 2020

NR 57 (Październik 2020)

Muzyka i mowa, czyli o logorytmice
Część 1 – Muzyka i ruch

10

Wszelkie działania pedagogiczne powinny zawierać element profilaktyki, również wtedy, gdy na wczesnym etapie edukacji dziecko nie przejawia deficytów. Wspieranie naturalnych potrzeb rozwojowych dziecka powinno być myślą przewodnią każdego nauczyciela.


Istotnym punktem wszelkich działań pedagogicznych jest wspieranie naturalnego rozwoju dziecka – jego wrodzonych predyspozycji, nabywanych umiejętności i pogłębianych zainteresowań. Ważnym aspektem jest także zwrócenie szczególnej uwagi na dziecięce trudności, zaburzenia i problemy, które mogą uniemożliwiać dziecku prawidłowy rozwój, co natomiast może powodować uczucie frustracji i rezygnacji. 

POLECAMY

Niezwykle ważnym elementem rozwoju małego dziecka jest rozwój jego mowy. Umiejętność porozumiewania się, rozumianego jako wyrażanie komunikatów w formie werbalnej, ma swoją podstawę w opanowaniu mowy przez dziecko. Zdaniem Kingi Kuszak, nauka mowy u dziecka przebiega w sposób uporządkowany i przypomina pokonywanie kolejnych etapów rozwoju motorycznego. Dziecko przechodzi przez kolejne fazy rozwoju językowego, z których każda kolejna wynika i bazuje na poprzedniej. Dlatego tak ważne jest, aby proces ten był świadomie obserwowany przez nauczycieli i rodziców celem szybkiego zauważenia ewentualnych zaburzeń.

Zarówno profilaktyce, jak i eliminacji już powstałych deficytów w obszarze mowy dziecka służy szereg działań logopedycznych. Jedną ze współczesnych metod w logopedii, łączących działanie logopedyczne z aktywnością muzyczną, jest logorytmika – metoda wykorzystująca formy aktywności muzycznej w celu niwelowania i zapobiegania zaburzeniom mowy u dziecka oraz zaburzeniom jej współtowarzyszącym.

Czym jest logorytmika?

Logorytmika jest uważana za jedną z metod pracy logopedycznej. Pierwsze próby zdefiniowania „logorytmiki” datowane są na lata 70. XX wieku, co wskazuje na stosunkowo krótki okres jej wykorzystania w praktyce logopedycznej. Początkowo logorytmika była stosowana tylko w terapii. Z czasem jej elementy zaczęto wykorzystywać również w profilaktyce logopedycznej oraz wczesnej edukacji dziecka. Połączenie języka z muzyką stanowiło innowacyjne spojrzenie na problematykę kształtowania prawidłowej mowy u dzieci, przy jednoczesnym wzbogacaniu o doświadczenia estetyczne wynikające z kontaktu z muzyką.

Od momentu powstania pojęcia „logorytmiki” pojawiło się kilka definicji, w których wskazuje się na cel i zakres zajęć logorytmicznych:

  • logorytmika oznacza terapię jąkania prowadzoną za pomocą ćwiczeń ruchowych przy muzyce (A. Rozentalowa, 1971),
  • logorytmika jest zespołem ćwiczeń muzyczno-ruchowych stanowiących uzupełnienie logopedii korekcyjnej i surdologopedii, a jej zadania to przede wszystkim usprawnienie dzieci, u których występują zaburzenia ruchowe z zaburzeniami mowy (E. Kilińska-Ewertowska, 1978),
  • logorytmika jest to jedna z metod stosowana w postępowaniu logopedycznym, oparta na rytmie muzycznym i tekstach słownych zestrajanych przez muzykę i łączonych z ruchami całego ciała (J. Surowaniec, 1993),
  • logorytmika jest jedną z metod wspomagających proces rehabilitacji dzieci z ubytkami słuchu. Logorytmika wprowadza harmonię i może być źródłem, a zarazem regulatorem energii i emocji (J. Stadnicka, 1998),
  • logorytmika to taki rodzaj oddziaływań muzykoterapeutycznych, który ma na celu usprawnienie lub skorygowanie komunikacji językowej, a także zapobieganie powstaniu odstępstw w procesie komunikacji (A. Walencik-Topiłko, 2005),
  • logorytmika to metoda obejmująca ćwiczenia muzyczno-ruchowe z użyciem tekstów, dzięki którym dzieci uczą się słuchać i poznają tajemnice suprasegmentalnej warstwy języka (K. Bieńkowska, 2007).

Fundamentem łączącym wszystkie powyższe definicje są muzyka, słowo i ruch. Działające w ścisłej korelacji ze sobą, tworzą swoiste działanie terapeutyczne prowadzone przez nauczyciela podczas zajęć indywidualnych i grupowych. Muzyka, będąca stymulatorem ruchu, śpiewu, mowy rytmizowanej, staje się podstawą do działań w obszarze mowy. Połączenie terapii lub profilaktyki logopedycznej z działaniami muzyczno-ruchowymi tworzy korzystne warunki do intensywnego rozwoju dzieci.

Muzyczna warstwa logorytmiki

Logorytmika swoje źródła muzyczne znajduje przede wszystkim w dwóch koncepcjach edukacji muzycznej – w rytmice Emila Jaques-Dalcroze’a oraz systemie Carla Orffa. W obu propozycjach wzmacnianiu umiejętności muzycznych (i przy okazji wspieraniu ogólnego rozwoju dziecka) służą formy aktywności muzycznej, wśród których wyróżniamy: śpiew, grę na instrumentach, ruch z muzyką, percepcję muzyki i jej tworzenie (w oparciu o szeroko rozumianą improwizację muzyczną). Wyżej wspomniani pedagodzy muzyki w swoich koncepcjach skłaniali się ku różnym formom aktywności muzycznej, jednakże każda z tych form w mniejszym lub większym stopniu była obecna w ich założeniach.

Koncepcja Emila Jaques-Dalcroze’a (1865–1950), szwajcarskiego muzyka, kompozytora, pianisty – improwizatora, pedagoga, łączy w sobie dwa obszary, które pozwalają zaspokoić naturalną potrzebę ruchu dziecka w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, przy jednoczesnym kształceniu muzycznym i ogólnym. Są to ruch i rytm.

Idea zreformowania nauczania muzyki przez E. Jaques-Dalcroze’a zrodziła się na gruncie obserwacji uczniów, których reakcja na muzykę wyrażała się mimowolnym poruszaniem, stukaniem stopą o podłogę, kołysaniem się, kiwaniem głową, podkreślaniem akcentów ruchami ramion i głowy. W związku z tymi obserwacjami E. Jaques-Dalcroze stwierdził, że pierwotnym „instrumentem” jest samo ciało ludzkie, że działanie muzyki dotyczy nie tylko słuchu, ale też całego układu mięśniowego i systemu nerwowego. Poszukiwania wydobycia tego wewnętrznego słyszenia zaprowadziły go do ćwiczeń rytmiczno-ruchowych, które stały się podstawą jego rytmiki – metody kształcenia muzycznego wprowadzanego we wczesnej edukacji dziecka.

Rytmika rozumiana jako system umuzykalnienia i wychowania odznacza się bogatym zestawem ćwiczeń ruchowych wyrażających najrozmaitsze elementy muzyki, służące również odzwierciedleniu wydźwięku emocjonalnego utworu muzycznego. Należą do nich m.in.:

  • ćwiczenia inhibicyjno-incytacyjne (ćwiczenia start – stop),
  • ćwiczenia ruchowe odzwierciedlające przebiegi dynamiczne, agogiczne i artykulacyjne w muzyce (w tym marsz, bieg, podskoki),
  • ćwiczenia ruchowe odzwierciedlające kształt linii melodycznych, frazowanie,
  • ćwiczenia improwizacji ruchowej, 
  • ćwiczenia kształcące niezależność ruchów. 

Rytmika może być także stosowana jako środek terapeutyczny, ponieważ celem metody Dalcroze’a było harmonizowanie funkcji ciała z funkcjonowaniem myślowym. Ćwicząc mięśnie – pobudzamy mózg do działania, dlatego rytmika, poza przedszkolami i szkołami, została wprowadzona do różnych ośrodków pedagogiki specjalnej i rehabilitacji. Rytmikę stosuje się w muzykoterapii i rehabilitacji niewidomych, głuchoniemych, chorych z zaburzeniami ruchowymi, a nawet jako środek pomocniczy w leczeniu chorych umysłowo.

Podstawy systemu Carla Orffa (1895–1986), niemieckiego kompozytora, pedagoga, twórcy m.in. dzieła wokalno-instrumentalnego Carmina Burana, stanowią założenia ogólnowychowawcze, związane z traktowaniem muzyki jako narzędzia wychowania poprzez sztukę. W systemie tym tworzenie, odtwarzanie i słuchanie muzyki stanowi nierozłączną całość. Szczególny nacisk położony jest na aktywność twórczą dziecka, a także na to, co ono potrafi uczynić z muzyką, którą gra, śpiewa i której słucha. 

Carl Orff uznawał za istotne naturalne potrzeby dziecka, tj. odczuwanie radości, doświadczanie ruchu, działanie twórcze i ekspresję przeżyć, przez co uważał, że najlepszym etapem dla rozpoczęcia edukacji muzycznej jest wczesne dzieciństwo. Wczesne i przystępne rozpoczynanie kontaktów dzieci z muzyką wzmacnia i rozwija muzykalność, a zabawa jest działaniem uniwersalnym, niezależnym kulturowo czy społecznie. Dlatego w swoich propozycjach C. Orff wychodził od zabawy muzycznej, na którą składały się: ruch, gest, taniec i muzyka (śpiew, gra na instrumentach) oraz słowo.

Materiałami do pracy z dziećmi są:

  • folklor słowno-muzyczny, 
  • powiedzonka,
  • zaklęcia,
  • wyliczanki,
  • porzekadła,
  • wiersze.

Ze względu na fakt, iż muzyka wykorzystywana podczas zajęć była komponowana i wykonywana przez dzieci, instrumenty, na których ta muzyka miała wybrzmiewać, nie mogły być zbyt trudne „w obsłudze”. Instrumentarium Orffa składało się więc z instrumentów o określonej i nieokreślonej wysokości dźwięku, którego piękne brzmienie i czystość intonacyjna sprawia, że już w pierwszym etapie pracy z dziećmi stało się ono istotnym czynnikiem kształcenia wrażliwości muzycznej i wzmacniania poczucia satysfakcji dzieci.

Instrumentarium Orffa, do tej pory wykorzystywane w edukacji dzieci, zbudowane jest z instrumentów perkusyjnych:

  • o określonej wysokości dźwięku, na których można zagrać melodię i rytm: dzwonki diatoniczne i chromatyczne, metalofon, ksylofon,
  • o nieokreślonej wysokości dźwięku, na których można zagrać tylko rytm: bębenek, trójkąt, marakasy, klawesy, kastaniety, kołatki, quiro (tarka), pudełka akustyczne, janczary, tamburyno, shaker, różne zabawki dziecięce.

Ruch w systemie C. Orffa nie ma ustalonych kanonów: gestów i figur, ma charakter kreatywny, wyraża ekspresję artystyczną wychowanków, rodzi się spontanicznie w trakcie zabawy i jest swobodny, podbudowany wyobrażeniem sobie różnych sytuacji i tematów. Początkowo skromny, wyrażany takimi ćwiczeniami jak marsz, bieg, podskoki, obroty, czworakowanie, ruchy wahadłowe, z biegiem czasu staje się urozmaicony i bogaty, tworząc improwizowane sekwencje ruchów elementarnych, a później głębokie i artystyczne formy. 

Cele i zadania logorytmiki

Podstawowym celem każdej terapii logopedycznej jest usprawnienie lub eliminacja zaburzeń współtowarzyszących zaburzeniom mowy oraz dysfunkcji, które je powodują. Jest to również główne założenie logorytmiki, która ma na celu wyeliminowanie lub zapobieganie nieprawidłowościom w procesie mówienia, przy wykorzystaniu elementu nie tylko słownego (mowa, rytmizacja tekstu, śpiew), ale też ruchowego, słuchowego i improwizacyjnego w oparciu o muzykę. 

Na usprawnienie i eliminację zaburzeń mowy u dziecka pozytywnie wpływają działania z zakresu świadomości ruchu, gestu i uważności. Przy wcześniej wskazanym celu głównym warto wymienić kilka celów szczegółowych, z których każdy stanowi istotny aspekt w logorytmice:

  • uwrażliwienie dzieci na dźwięki otoc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy