Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

11 maja 2021

NR 63 (Maj 2021)

Joga w edukacji wczesnoszkolnej – praktyczne informacje dla chcących włączyć jogę do programu szkolnego

0 105

O korzyściach płynących z wprowadzania zajęć jogi dla dzieci w szkołach możemy dowiedzieć się już nie tylko od instruktorów jogi czy fanów aktywności ruchowej. Tego rodzaju zajęcia poprawiają kondycję fizyczną dzieci, a ze względu na specyfikę ćwiczeń wzmacniają mięśnie, świadomość ciała i prawidłową postawę oraz wpływają na umiejętność zachowania równowagi i znajdowania środka ciężkości własnego ciała.

Wostatnich latach jednak zaletom płynącym z uprawiania jogi przez dzieci przyglądają się również psycholodzy, pedagodzy i terapeuci – którzy swoje obserwacje i różnego rodzaju doświadczenia przedstawiają w formie badań, a następnie artykułów naukowych na ich podstawie1. Dzięki nim wiemy już, że naukowo potwierdzono dodatkowe, znaczące w rozwoju i procesie uczenia się, efekty. Równie ważne, jak poprawa kondycji fizycznej, jest pogłębianie samoświadomości dzieci – także tych ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. To z kolei wpływa na umiejętności autoregulacji, poczucie własnej wartości, samoocenę, a co za tym idzie – zdolność do efektywnego uczenia się i pracy w grupie2. W dłuższej perspektywie zbadano również wpływ zajęć na zachowanie oraz rozwój emocjonalny i społeczny uczniów. Okazuje się bowiem, że dobroczynny wpływ zajęć nie kończy się wraz z dzwonkiem, a już kilkutygodniowe uczestnictwo dziecka w zajęciach jogi wpływa na długoterminową poprawę w obszarze rozpoznawania emocji i radzenia sobie z nimi. Wiemy również, że prawidłowo prowadzone zajęcia jogi (opracowywane w oparciu o predyspozycje i możliwości jednostek i całej grupy) pogłębiają proces harmonijnego, zrównoważonego rozwoju ucznia we wszystkich sferach. Co zatem warto wiedzieć na początek, zanim poszukamy odpowiedniego szkolenia uprawniającego nas do prowadzenia zajęć jogi w naszej szkole?

POLECAMY

Czym jest joga?

Proponując wprowadzanie zajęć z jogi w szkołach, zawsze warto zacząć od rozwiania wszelkich wątpliwości oraz zweryfikowania przekonań, które nagromadziły się wokół tego tematu. Aby zrozumieć zalety i korzyści płynące z praktyki jogi, powinniśmy mieć świadomość, czym dokładnie jest joga. 

Joga to jeden z sześciu systemów filozofii indyjskiej, zajmujący się wszelkimi związkami między umysłem i ciałem człowieka. Bardzo często joga kojarzy się wyłącznie z ćwiczeniami fizycznymi bądź z obrzędami religijnymi. Są to jednak przekonania nieprawdziwe, mogące wynikać ze szczątkowej wiedzy na temat jogi. 

Joga jest to cały zestaw ćwiczeń dla ciała i umysłu, do których zalicza się: ćwiczenia postawy umysłu i ciała (asany), medytacje (dhyana) i ćwiczenia oddechowe (pranayama).

Według Patańdźalego, autora najstarszego traktatu klasycznej jogi indyjskiej – Jogasutry – możemy rozróżnić 8 filarów jogi Ashtanga4:
 

Rys. 1. 8 filarów jogi według Patańdźalego

 

  • yama – zasady dyscypliny społecznej, które oczyszczają nasze relacje ze światem ludzi i przedmiotów,
  • niyama – zasady dyscypliny indywidualnej, osobiste zasady zarządzające procesem dążenia do uświadomienia,
  • asana – ćwiczenia postawy umysłu i ciała,
  • pranayama (rytm życiowy) – praca z oddechem,
  • pratyahara – uważność,
  • dharana – koncentracja,
  • dhyana – medytacja,
  • samadhi – kontemplacja4.

Jedną z nadrzędnych korzyści płynących z jogi jest jednoczenie ciała, umysłu i ducha. W XVII wieku Kartezjusz (oryg. René Descartes) doprowadził do podziału rozumnej duszy i ciała, który utrzymywał się przez bardzo długi czas. 
W XXI wieku w wielu dziedzinach pokazuje się, jak ważne jest zrozumienie współzależności między trzema sferami człowieka, określanymi również w jodze, które warunkują całe nasze życie. O znaczeniu rozumienia człowieka jako całości możemy przeczytać między innymi w publikacjach dra Stuarta Shankera, podejmującego i przybliżającego polskim czytelnikom temat self-reg5,6. Wiele interesujących wniosków i narzędzi wspierania harmonijnego, zrównoważonego rozwoju człowieka jako całości możemy też znaleźć w książkach duńskiego pedagoga, Jaspera Juula7.
 

Fot. 1. Przykładowe materiały, które można zastosować podczas wprowadzania zajęć jogi


Już na etapie wczesnoszkolnym, w szkole podstawowej warto uczyć dzieci, w jaki sposób mogą pogłębiać samoświadomość –jak regulować poziom stresu i zarządzać swoimi zasobami (takimi jak np. energia, czas, motywacja, zaangażowanie, wiedza, umiejętności). O potrzebie wprowadzania niezbędnych zmian w edukacji, dających początek dobrym praktykom i programom opartym na wdrażaniu powyższych kompetencji, piszą zarówno neurodydaktycy, psycholodzy, pedagodzy, jak i badacze innych nauk humanistycznych. Początkiem tego procesu może być włączenie jogi, mindfulness i self-reg, choćby w formie pojedynczych ćwiczeń i powtarzalnych rutyn, do codzienności szkolnej. Warto ponownie wspomnieć, iż joga nie jest obrzędem religijnym.

Główny sędzia Gajendragadkar w 1966 roku napisał do Sądu Najwyższego Indii w Yagnapurushdasji (AIR 1966 SC 1127), że „hinduizmu nie da się zdefiniować”. Trybunał orzekł, że „(…) można go (hinduizm) ogólnie określić jako sposób na życie i nic więcej”. Na wniosek władz Indii od dawna uznaje się, iż hinduizm jest filozofią życiową nadającą kierunek i stanowiącą podporę/wskazówki dla rozwoju moralnego oraz społecznego. Z kolei joga, historycznie połączona z kulturą Hindusów, w żaden sposób nie jest związana z aktualnymi obrzędami wynikającymi z tradycji czy religii w Indiach. Poziom duchowości poszczególnych joginów wynika wyłącznie z indywidualnych predyspozycji i wierzeń.

Przebieg zajęć – jak planować?

Istnieje wiele rodzajów jogi i wiele strategii prowadzenia zajęć dla dzieci. Najważniejsze, by pamiętać, że planowanie zajęć dla dzieci wygląda zupełnie inaczej niż dla dorosłych. Nie wystarczy więc samemu praktykować jogę, by móc bez większego przygotowania (adekwatnego szkolenia czy kursu) prowadzić jogę w swojej klasie czy szkole. Podstawą budowania praktyki jogi powinien być rytm biologiczny i wykorzystanie odniesień do cykli i zasobów naturalnych. Zajęcia jogi – tak jak wszystkie lekcje z zakresu edukacji wczesnoszkolnej – składają się z kilku etapów, a dobór poszczególnych metod i ćwiczeń zależy od tematu i celu zajęć. Niemniej jednak, nawet bez szczegółowych informacji, da się wyszczególnić ogólny zarys praktyki, w której każdy etap spełnia funkcję realizacji ćwiczeń bądź ich elementów z zakresu 8 filarów:

  1. Krąg (yama, pratyahara, pranayama)
    Zajęcia zaczynamy od kręgu. Daje to poczucie wspólnoty, pozwala na budowanie zaufania, równoważenie skupienia się na wszystkich uczestnikach zajęć, tworzenie przyjaznej i wspierającej grupę atmosfery. W kręgu wprowadzamy uczniów w temat danego spotkania.
     
  2. Zajęcia interdyscyplinarne (asana, yama, pranayama, pratyahara i dharana)
    Po wprowadzeniu i krótkiej, ale dokładnej rozgrzewce możemy przejść do zajęć właściwych, najczęściej opartych na kartach do jogi, np. prezentujących poszczególne pozycje (asany). W tej części zajęć należy skupić się na nauczaniu wielozmysłowym oraz bazowaniu na ćwiczeniach kooperacyjnych – wzmacniających poczucie wspólnotowości i zaufania.
     
  3. Relaksacja (niyama, pranayama, pratyahara, dhyana, samadhi)
    Ostatnim elementem zajęć zawsze powinna być pełna relaksacja (wyciszenie). Mogą to być zarówno krótkie medytacje lub ćwiczenia relaksacyjne (np. z książki Jesteś kimś wyjątkowym autorstwa Martyny Brody, wydawnictwo Mamania), jak i poszczególne ćwiczenia z zakresu mindfulness (np. skan ciała czy te proponowane w książkach Eline Snel w ramach serii Uważność i spokój żabki, wydawnictwo CoJaNaTo). Wiele przykładów z przywołanych technik i metod można znaleźć w formie ogólnodostępnych i darmowych słuchowisk (np. na YouTube) czy podcastów (na platformie Spotify czy Google Podcast).

Ten element zajęć powinien trwać nie krócej niż 5 minut. Zdarza się, że podczas tego ćwiczenia uczestnicy zasypiają – pozwólmy więc im na ten moment wytchnienia, a następnie obudźmy ich najdelikatniej, jak to możliwe. Dla niektórych uczniów pobudka w szkole wśród innych uczniów może być stresogenna i wywołać nieprzyjemny szok. Ważne, by ten etap zakończył się powolnym, wyciszonym powracaniem do rzeczywistości, przy instrukcjach wydawanych ściszonym i spokojnym głosem, z przeciągnięciami i przyjaznym zaproszeniem do dalszych zajęć. Dobrym pomysłem jest pozostanie 5 dodatkowych minut w kręgu, który np. nosi nazwę „Kręgu dobroci”. W tym czasie każdy, kto ma chęć, może podzielić się jakąś dobrą wiadomością czy koleżeńskim podziękowaniem, wyrażeniem wsparcia lub docenienia. 

Opis zajęć wprowadzających – praktyczne wskazówki i scenariusz 

Wskazówki bazują na wprowadzających zajęciach jogi, poprowadzonych w Niepublicznej Szkole Podstawowej MOST w Książenicach pod Warszawą. W internecie można znaleźć dużo filmów czy zdjęć na temat jogi i kultury Indii, z której joga się wywodzi. W procesie kształcenia ogromne znaczenie ma autentyczne zainteresowanie tematem, dlatego przygotowując się do zajęć postarajmy się znaleźć materiały oraz rekwizyty (np. biżuteria, figurka słonia, materiał sari), które wzbudzają także naszą ciekawość i pozwolą uatrakcyjnić zajęcia. Rekwizytów możemy poszukać we własnym domu bądź wśród znajomych. Im więcej elementów poznania wielozmysłowego i związanego z włączeniem ośmiu filarów jogi, tym szybciej dzieci pokochają zajęcia i nauczą się czerpać z nich zarówno wiedzę, jak i praktyczne umiejętności. 

  • Rozpoczynając zajęcia nauczyciel prosi, aby cała grupa usiadła wygodnie w kręgu i zamknęła oczy, następnie sprawia, że rekwizyty zaczynają wydawać dźwięki. Dzieci mają za zadanie przysłuchiwać się różnym dźwiękom wydawanym przez przyniesione przez opiekuna rekwizyty – porównując je między sobą, opisując, z czym kojarzą się poszczególne dźwięki, nazywając je i próbując odgadnąć, co je wydaje. Następnie dzieci otwierają oczy i zapoznają się z przedmiotami. Nauczyciel krótko o nich opowiada, następnie pokazuje zdjęcia i filmy z różnych rejonów Indii – przedstawiające tradycyjny ubiór i typowy krajobraz Indii. Na koniec uczniowie biorą rekwizyty do ręki i próbują sobie wyobrazić, jakie wrażenie zrobiłoby na nich, gdyby znaleźli się na ulicy pełnej takich dźwięków. 
  • Kolejnym zadaniem jest poszukiwanie Indii na mapach/globusach oraz wspólnie zastanowienie się, jaki może tam panować klimat, a także co ma na to wpływ. Warto naprowadzać dzieci na wnioski, które miały okazję wyciągnąć podczas innych lekcji – np. przy omawianiu mapy Polski uczniowie dowiadują się o wysokościach nad poziomem morza i temperaturze, zaś mówiąc o kontynentach omawiają ich cechy charakterystyczne, w tym różnice klimatyczne. W ten sposób wskazujemy na użyteczność pozyskiwania wiedzy oraz możliwość jej wykorzystania w różnych sytuacjach w życiu. Wzmacniamy logiczne i analityczne myślenie oraz wspieramy umiejętność przetwarzania informacji. W trakcie rozmów wprowadzających w kręgu ćwiczymy: 
  • uważność (pratyahara) – słuchając tego, co mówią inni, czekając na swoją kolej oraz szukając wskazówek i informacji według instrukcji, 
  • koncentrację (dharana) – odnoszenie się do poprzednich komentarzy, koncentracja na aktualnych wydarzeniach i umiejętne przechodzenie przez różne proponowane aktywności, 
  • yama – pilnując naszych grupowych zasad, budując relacje poprzez dzielenie się wiedzą i udzielanie sobie pomocy. 
  • W następnej części zajęć dzieci podzielone zostają np. na 3-osobowe zespoły, w których każdy ma możliwość doświadczyć dotyku struktur, wielkości i ciężkości poszczególnych przedmiotów (rekwizytów). Uczniowie zapoznają się z przedmiotami, zastanawiają się nad ich znaczeniem, budową i pochodzeniem, stawiają hipotezy i dzielą się refleksjami z innymi zespołami, przekazując im rekwizyty. W tej części nauczyciel skupia się na pogłębianiu uważności dzieci: poznawaniu wielozmysłowym, wskazywaniu wyjątkowej wartości każdego uczestnika zajęć oraz wzmacni...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy