Dołącz do czytelników
Brak wyników

Muzyka i Rytmika

11 lutego 2021

NR 61 (Luty 2021)

Działania muzyczne w procesie stymulowania umiejętności werbalizowania emocji
Ujęcie teoretyczne i propozycje praktyczne

61

Wielu ludzi, myśląc o emocjach, najczęściej umiejscawia je w tym, co wychodzi poza ich kontrolę, co niekiedy pokazuje ich w niecodziennej prezencji, przez co czasami woleliby, jak w filmie, zażyć lek eliminujący zdolność odczuwania1. W umyśle ludzi sytuacja, która ma miejsce  w chwili wzburzenia emocjonalnego, bywa traktowana jako nieadekwatna do typowego przejawu zachowań, a jej skutki nierzadko nazywane są działaniami w afekcie jako ekspresji nieuświadomionej emocji niepoddanej analizie poznawczej.

Mówienie o emocjach nie koncentruje się jednak tylko na ocenie zachowań jako tych pod wpływem lub bez wpływu silnych uczuć, ale na umiejętnym rozpoznawaniu, nazywaniu oraz definiowaniu poszczególnych emocji lub stanów i zjawisk emocjonalnych, a także przewidywaniu skutków zachowań i kształceniu prawidłowej ekspresji emocjonalnej w odniesieniu do przejawów pozawerbalnych. Mówienie o uczuciach odnosi się także do umiejętności radzenia sobie z emocjami destrukcyjnymi i kształcenia współodczuwania oraz empatii. Umiejętność wyrażania słowem doświadczanych stanów emocjonalnych niweluje element frustracji i braku zrozumienia ze strony drugiego człowieka.

POLECAMY

Wiedza na temat istotności wzmacniania kompetencji emocjonalnych w zakresie werbalizowania emocji powinna być spójna z działaniami mającymi na celu ich stymulowanie. Aktywności, których podstawą jest edukacja emocjonalna, w przypadku pracy z dziećmi winny być dostosowane do ich możliwości, percepcji i zainteresowań. Działania muzyczne, poza aspektem emocji estetycznych wynikających z przeżycia artystycznego, mogą wzmacniać także emocje codzienne, takie jak radość, ciekawość, duma, ale też smutek, strach czy złość, szczególnie w odniesieniu do ich werbalizowania. Tym samym droga od wzbudzania poprzez doświadczanie do nazywania emocji jest zdecydowanie krótsza, bowiem, podobnie jak w przypadku innych działań stosowanych w edukacji wczesnoszkolnej, również tutaj praktyka poprzedza teorię.

Emocje i ich werbalizowanie

Słowo „emocja” pochodzi od łacińskiego słowa  „e movere”  oznaczającego „poruszać się”, „poruszać się ku czemuś”). Wskazuje to na rozumienie emocji jako skłonności do działania z jednoczesnym wskazaniem jego ukierunkowania. W określeniu „e movere” dają się zauważyć pewna stałość i ukierunkowanie pojęcia emocji na zjawisko poruszenia, wyzwolenia ruchu, utrzymania w ruchu. 

Myślenie o emocjach jako o czymś zmiennym, pozbawionym stałości, czymś przeciwnym do stanu spokoju, ukazuje nam stany emocjonalne w perspektywie zarówno zmiany, jak i odejścia od ładu i harmonii. Jednakże, zauważając, jak częstym elementem ludzkiego życia są emocje, powinno się o nich myśleć raczej w kontekście procesów ustanawiających, podtrzymujących, zmieniających lub przerywających relacje między jednostką a środowiskiem w sprawach znaczących dla tej jednostki niż zjawisk burzących harmonię życia. Emocje wiążą bowiem to, co dla nas ważne, ze światem ludzi, rzeczy i zdarzeń.

Stany emocjonalne są subiektywnymi reakcjami na istotne wydarzenia, a informacja o ich wzbudzeniu wyraża się poprzez zmiany fizjologiczne oraz zmiany na poziomie doświadczenia i widocznego dla innych zachowania. Przeżycie emocjonalne ma złożoną formę, na którą składają się podstawowe elementy, tj. czynnik lub zdarzenie wywołujące lub przyspieszające reakcję emocjonalną, fizjologiczne procesy związane z działaniem mózgu oraz pozostałych części układu nerwowego (zmiana rytmu serca, przyspieszenie oddechu, przewodnictwo skórne, pocenie się itd.), reakcje behawioralne oraz ekspresja mimiczna, a także składnik osobistego doświadczenia, tj. rzeczywiste odczucia wewnętrzne, o których stanowią: świadomość pobudzenia wywołanego zmianami fizjologicznymi, poznawcza ocena sytuacji wzbudzającej emocje oraz sposób, w jaki ona wpływa na jednostkę.

Prawidłowo przebiegający rozwój emocjonalny nierzadko warunkuje pozostałe aspekty rozwoju człowieka. Samoświadomość emocjonalna czy też empatia pozwalają nawiązywać trwałe relacje międzyludzkie, a także stają się podstawą wzrostu pewności siebie, odczuwania spełnienia i satysfakcji czy po prostu bycia szczęśliwym. Dodatkowo umiejętność mówienia o emocjach gwarantuje odczucie zrozumienia dzięki płynnej komunikacji. Prawidłowo przebiegający rozwój emocjonalny można określić terminem wykształcenie emocjonalne, co skupia się wokół wybranych aspektów funkcjonowania, takich jak:

  • samoświadomość emocjonalna,
  • panowanie nad emocjami,
  • produktywne wykorzystywanie emocji,
  • empatia,
  • stosunki z innymi osobami.

W perspektywie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie istotne jest nie tylko umiejętne zarządzanie swoimi reakcjami emocjonalnymi, ale także prawidłowe wyrażanie emocji słowem. Brak precyzji w odnoszeniu się do samego słowa „czuję” oraz opisywanie emocji poprzez zastępowanie ich odniesieniem do zachowań, ocen, wyobrażeń wpływa na brak spójności między własnymi wyobrażeniami o przekazie doświadczanych emocji a jego odbiorem przez otoczenie. Ludzie zbyt często wyrażają uczucia, używając ogólników typu „dobrze” lub „źle”, zamiast odnosić się do konkretnych emocji, a przecież nazywanie emocji jest drugim (po spostrzeganiu) elementem kompetencji emocjonalnych niezbędnych do precyzyjnego wyrażania siebie.

Emocje i ich werbalizowanie w młodszym wieku szkolnym dziecka

Młodszy wiek szkolny jest etapem krytycznym, jeżeli chodzi o sposób wyrażania i kontrolę stanów emocjonalnych – zanika tzw. spontaniczność dziecięca. W dużej mierze wynika to ze zmian, jakie następują w otoczeniu dziecka: rozpoczęcie edukacji szkolnej, mniejszy nacisk na formę zabawy, pojawienie się nowych osób w otoczeniu dziecka, nieznane wcześniej wymagania stawiane dziecku przez rodziców i nauczycieli. Jak wynika z badań Kingi Kuszak, wiele emocji, które dziecko w tym okresie przeżywa, ma związek z aktywnością poznawczą w szkole, relacjami z rówieśnikami i nauczycielem. Sukcesy szkolne stają się źródłem pozytywnych emocji, zaś niepowodzenia mogą wywołać szereg negatywnych emocji, takich jak lęk przed szkołą, przed gniewem nauczyciela, przed odrzuceniem przez grupę rówieśniczą czy przed starszymi dziećmi w szkole.

Argumentując znaczenie mówienia o emocjach i tym samym wzbogacania słownika emocji dziecka w młodszym wieku szkolnym, można przytoczyć szereg badań dotyczących wpływu takiego typu rozmów na pogłębianie kompetencji emocjonalnych.

Badania przeprowadzone przez Judy Dunn, Jane Brown i Lynn Beardsall (1991) pokazały, że częstotliwość wciągania dzieci w rozmowy na temat emocji może mieć długotrwałe skutki. Zauważono, że dzieci sześcioletnie, które często były angażowane w rozmowy dotyczące emocji, zyskały o wiele większą zdolność pojmowania rozmaitych aspektów związanych z emocjami niż dzieci, które nie miały zbyt wielu okazji do tego typu rozmów.

Obok postawy nauczycieli i grupy rówieśniczej nie bez znaczenia pozostaje nastawienie rodziców wobec dziecięcego rozumienia, nazywania i przeżywania emocji. Badania Johna Gottmana (1997) i jego współpracowników pokazały, że sposób komunikacji między dzieckiem a rodzicem wywiera duży wpływ na rozwój emocjonalny dziecka. Zauważono, że rodzice wzmacniający kompetencje emocjonalne wyrażone językiem u dziecka, czyli umiejętność mówienia o emocjach, kształcą zdolność wyrażania uczuć, co w przyszłości owocuje nawiązywaniem satysfakcjonujących relacji interpersonalnych.

Działania muzyczne wobec stymulowania kompetencji emocjonalnych

Psychologia muzyki poszukuje odpowiedzi na pytanie, dlaczego muzyka jest tak ważna dla człowieka w kontekście emocjonalnym, skoro są to „tylko drgania rozchodzące się w powietrzu” (Sloboda 2008), oraz jak to się dzieje, że pomimo braku możliwości utożsamiania się z bohaterem dzieła sztuki, jak ma to miejsce np. w filmie, literaturze czy malarstwie realistycznym, pojawia się zaangażowanie emocjonalne równie silne co w przypadku empatycznych przeżyć dzielonych z bohaterem wyżej wymienionych sztuk. Jak pisze Maria Przychodzińska-Kaciczak (1984), muzyka jest „specyficznym językiem wzbogacającym możliwość porozumienia się między ludźmi”. Można doszukiwać się w niej przekazywania emocji – zarówno tych ukrytych wewnątrz siebie, jak i tych nakierowanych na drugiego człowieka. Muzyka staje się sposobem poznawania emocji, odkrywania potrzeb emocjonalnych i identyfikowania przeżyć z treściami. Poprzez muzykę jesteśmy w stanie regulować wiele aspektów naszego funkcjonowania, takich jak nastrój, myśli czy wspomnienia.

Skoro muzyka oddziałuje na każdego człowieka, wzbudzając w nim konkretne emocje, można przypuszczać, że kontakt z nią stymuluje rozwój emocjonalności dziecka i tym samym kompetencji emocjonalnych w aspekcie wrażliwości i ekspresji emocjonalnej. Wspominają o tym m.in. badania Wiesławy Sacher (2012), w których autorka zauważa korelację pomiędzy wykonywanymi aktywnościami muzycznymi a wzrostem poziomu pozytywnych stanów emocjonalnych. Podobną kwestię poruszam w przeprowadzonym przez siebie badaniu szukającym odpowiedzi na pytanie: czy odpowiednio opracowany program oparty na działaniach muzycznych, wśród których dominującą rolę odgrywał śpiew, może wpływać na wzrost kompetencji werbalizowania emocji? Analizując uzyskane wyniki, można stwierdzić, że działania muzyczne stymulują wzrost poziomu rozumienia, rozpoznawania i nazywania emocji.

Wiedza wynikająca z badań naukowych jest istotnym elementem, ponieważ daje twarde dowody na słuszność założeń teoretycznych, które stają się przyczynkiem do propozycji praktycznych, metodycznych i zadaniowych wykorzystywanych w edukacji, czy, szczególnie w odniesieniu do emocji, w działaniach terapeutycznych i profilaktycznych. Połączenie działań muzycznych, muzyczno-ruchowych i językowych może stymulować rozwój emocjonalny dziecka w wieku wczesnoszkolnym w ujęciu całościowym, szczególnie w odniesieniu do wzmacniania kompetencji emocjonalnych w zakresie werbalizowania emocji.

Propozycje praktyczne

Ćwiczenie 1.

  • Emocjonalne maski (praca z piosenką Emocjonalny ja)
  • Środki dydaktyczne: papierowe talerze, płaskie drewniane patyki, nożyczki, kolorowe pi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy