Dołącz do czytelników
Brak wyników

Muzyka i Rytmika

19 czerwca 2020

NR 55 (Czerwiec 2020)

Aktywności muzyczne w procesie stymulowania rozwoju fizycznego dziecka

18

Okres wczesnoszkolny to drugi z kolei etap w życiu dziecka, w którym jego rozwój fizyczny przebiega w bardzo szybkim tempie. Podobnie jak w wieku przedszkolnym, dziecko nadal posiada silną potrzebę ruchu, która często jest spontaniczna i pozbawiona kontroli. Na etapie wieku wczesnoszkolnego następuje rozwój w zakresie motoryki dużej, co wpływa na szybkość i sprawność ruchów zarówno całego ciała, jak i motoryki małej, co przejawia się we wzroście sprawności i precyzji drobnych ruchów nadgarstka i palców dłoni. Dziecko w wieku wczesnoszkolnym czerpie radość z poruszania się, dlatego często wybiera te zabawy, które wykorzystują ruch, również zabawy muzyczno-ruchowe.

Dla dziecka rozwijającego się w sposób prawidłowy korzyści związane z kontaktem z muzyką wynikają przede wszystkim z uczestniczenia w działaniach muzyczno-ruchowych. Aktywności związane z ruchem przy muzyce, tańcem, improwizacją ruchem i gestem sprzyjają kształtowaniu nawyków prozdrowotnych, wpływają na rozwój umiejętności kontroli ruchu, korygują postawę ciała i kształtują jego świadomość, stymulowane są rozwój siły i szybkości ruchu, wytrzymałość fizyczna i koordynacja słuchowo-ruchowa. Ponadto podczas gry na instrumentach kształtuje się motoryka mała, a aktywności wokalne sprzyjają rozwojowi układu oddechowego.

Metody i systemy edukacji muzycznej a rozwój fizyczny dziecka

Głównym celem metod i systemów edukacji muzycznej jest wspieranie rozwoju kompetencji i zdolności muzycznych. Dzięki badaniom i obserwacji nauczycieli zauważa się, że – obok umiejętności muzycznych – zajęcia i zabawy muzyczne stymulują także rozwój innych obszarów, wśród których wymienia się rozwój fizyczny dziecka.

Rytmika Emile’a Jaquesa-Dalcroze’a

Wraz z ruchem pedagogicznym Nowego Wychowania idea wychowania przez sztukę, wychowania do sztuki, wychowania estetycznego zreformowała spojrzenie na edukację muzyczną dzieci. Wśród metod i systemów edukacji muzycznej wpływających na rozwój motoryki dziecka szczególne miejsce zajmuje Rytmika Emile’a Jaquesa-Dalcroze’a. Dzięki obserwacjom uczniów, E. Jaques-Dalcroze zauważył, że ich reakcja na muzykę wyrażała się mimowolnym poruszaniem, stukaniem stopą o podłogę, kołysaniem się, kiwaniem głową, podkreślaniem akcentów ruchami ramion i głowy. Emile Jaques-Dalcroze stwierdził, że pierwotnym „instrumentem” jest samo ciało ludzkie, a działanie muzyki dotyczy nie tylko słuchu, ale też całego układu mięśniowego i systemu nerwowego. Poszukiwania wydobycia tego wewnętrznego słyszenia zaprowadziły E. Jaquesa-Dalcroze’a do ćwiczeń rytmiczno-ruchowych, które stały się podstawą jego Rytmiki – metody kształcenia muzycznego wprowadzanego we wczesnej edukacji dziecka. 

Rytmika odznacza się bogatym zestawem ćwiczeń ruchowych wyrażających najrozmaitsze elementy muzyki. Należą do nich m.in.: ćwiczenia inhibicyjno-incytacyjne, ćwiczenia ruchowe odzwierciedlające przebiegi dynamiczne, agogiczne i artykulacyjne w muzyce, ćwiczenia ruchowe odzwierciedlające kształt linii melodycznych, frazowanie, ćwiczenia improwizacji ruchowej oraz ćwiczenia kształcące niezależność ruchów. Ćwiczenia te stanowią swego rodzaju podstawę do aktywnej percepcji dzieła muzycznego wyrażonego w postaci plastyki, nazywanej ekspresją ruchu. Plastyka ruchu charakteryzuje się naturalnymi, swobodnymi gestami ciała, powodowanymi wewnętrzną ekspresją wynikającą z przeżyć estetycznych w kontakcie z utworem.

W zakresie rozwoju fizycznego dziecka zajęcia rytmiki prowadzonej wg koncepcji E. Jaques-Dalcroze’a wpływają pozytywnie na uniezależnienie od siebie ruchów rąk i nóg, świadomość ciała i ruchu oraz podporządkowanie ich woli dziecka.

Realizowanie rytmów, oprócz wpływu na powstawanie niezależności ruchów i sprawności systemu mięśniowego, powoduje poprawę przesyłania informacji na drodze mózg – mięśnie, co angażuje w dziecku świadomość pozycji ciała, koordynację ruchowo-przestrzenną, wzmocnienie wzroku i słuchu.

Koncepcja Carla Orffa

Rozwój fizyczny wspierany jest także podczas realizacji założeń koncepcji edukacji muzycznej Carla Orffa. W swoich propozycjach C. Orff wychodził od zabawy muzycznej, na którą składały się: ruch – gest – taniec – muzyka (śpiew, gra na instrumentach) oraz słowo. Istota i koncepcja kształcenia muzycznego dzieci u C. Orffa opierała się na muzyce elementarnej, która nigdy nie jest tylko samą muzyką. Carl Orff rozumiał muzykę elementarną jako połączenie ruchu, tańca i mowy, a także jako taką, którą tworzy i wykonuje się samodzielnie i która jest bliska naturze, cielesna, odpowiadająca poziomowi dziecka.
Stymulowanie rozwoju fizycznego dziecka podczas zajęć prowadzonych wg koncepcji C. Orffa następuje między innymi podczas swobodnego ruchu przy muzyce. Ruch w tym systemie nie ma ustalonych kanonów: gestów i figur, ma charakter kreatywny, wyraża ekspresję artystyczną wychowanków, rodzi się spontanicznie w trakcie zabawy, jest swobodny i wynika z wyobrażeń uczniów. Początkowo skromny, wyrażany takimi ćwiczeniami jak marsz, bieg, podskoki, obroty, czworakowanie, ruchy wahadłowe, z czasem staje się urozmaicony i bogaty. Dzięki etapowemu spojrzeniu na wykorzystywanie ruchu przy muzyce u C. Orffa dzieci mają szansę wzmacniać swój rozwój fizyczny w sposób naturalny i wynikający z ich potrzeb i możliwości.
 

Stymulowanie rozwoju fizycznego uczniów podczas zajęć Orffowskich następuje także podczas gry na instrumentach perkusyjnych o określonej i nieokreślonej wysokości dźwięku: instrumentarium Orffa. Wykorzystywanie podczas zajęć muzycznych instrumentów o różnej budowie, fakturze, wielkości pomaga w rozwoju czynności manualnych, kształtowaniu ruchu chwytnego, stymulowaniu odruchów dowolnych. Gra na instrumentach wzmacnia także świadomość swojego ciała w zakresie motoryki małej dzięki odczuwaniu ułożenia nadgarstka, dłoni, palców, całych rąk. 


Aktywność wokalna w koncepcji Zoltana Kodalya

Korzystny wpływ na rozwój fizyczny dziecka ma również aktywność wokalna, która jest dominującą formą działań muzycznych w koncepcji Zoltana Kodalya. Węgierski kompozytor i pedagog oparł swoje założenia na rodzimych pieśniach i melodiach ludowych, które wykorzystał jako materiał dydaktyczny w pracy z dziećmi. Istotnymi założeniami edukacji muzycznej  Z. Kodalyego są interpretacja pieśni, nieskazitelność intonacyjna, rytmiczna i emisyjna, co wiąże się nie tylko z wykonywaniem pieśni, ale także z ćwiczeniami wokalnymi. Osiągnięcie wysokiego poziomu wykonawstwa wokalnego jest możliwe dzięki dostosowaniu utworów do możliwości wykonawczych dzieci, co dodatkowo wzmacnia estetykę i atrakcyjność utworów. 
 

Wykorzystanie w sposób dominujący śpiewu oraz ćwiczeń wokalnych w koncepcji Z. Kodalya stymuluje rozwój klatki piersiowej, reguluje prawidłowy oddech, wzmacnia i reguluje system nerwowy, trawienny i krążenia. Śpiew może także wpływać na rozwój głosu i mowy dziecka ze względu na użycie tego samego aparatu wykonawczego. Świadome „operowanie” aktywnością wokalną może być zatem wykorzystywane także w profilaktyce i leczeniu logopedycznym.


Analiza ruchu i Nowoczesny Taniec Edukacyjny Rudolfa Labana

Wśród propozycji teoretyczno-praktycznych, które nie są stricte metodami edukacji muzycznej, ale które akcentują pozytywne właściwości ruchu, należy również wymienić koncepcję Rudolfa Labana. Był on twórcą choreologii zajmującej się analizą ruchu oraz własnego systemu zapisywania ruchu – kinetografii. Jednym z celów stosowania analizy i zapisu ruchu jest uważna obserwacja ruchów ciała z różnych perspektyw oraz zauważania interakcji i kontekstów kolejnych gestów. Tym samym świadome poruszanie się korzystnie wpływa na zrozumienie potrzeb ciała oraz odczuwanie  jego możliwości, potrzeb i braków.
W odniesieniu do edukacji dziecka warto wspomnieć o Nowoczesnym Tańcu Edukacyjnym Rudolfa Labana (Modern Educational Dance), który jest stosunkowo młodą i rzadko stosowaną w Polsce metodą edukacji przez ruch i w którym nie wykorzystuje się żadnego konkretnego stylu tańca, a dopasowuje się wybrane cechy ruchu do potrzeb i możliwości dzieci. W ogólnym spojrzeniu NTE ma na celu wzmacnianie naturalnego, indywidualnego ruchu dziecka wynikającego z obserwacji i doświadczania. NTE pozytywnie wpływa na rozwój poczucia własnego ciała w spoczynku i w ruchu, w rozumieniu samego siebie, postrzegania przestrzeni i umiejscowienia w niej innych ludzi. W efekcie końcowym NTE ma prowadzić do osiągnięcia własnego komfortu psychofizycznego, także dzięki kompensacji braków ruchowych powstałych we wcześniejszych fazach rozwojowych. NTE angażuje dziecięce myślenie nad ruchem, świadomością ciała jako całości i jako osobnych elementów, wzmacnia analityczne postrzeganie ciągu gestów, figur, ruchów ciała.

Gimnastyka rytmiczna Alfreda i Marii Kniessów

W obszarze rozwoju fizycznego dzieci działaniami muzyczno-ruchowymi warto także wspomnieć o gimnastyce rytmicznej Alfreda i Marii Kniessów, powstałej w latach 70. XX wieku. Gimnastyka rytmiczna bazuje na twórczej aktywności tanecznej. Podczas zajęć dzieci poszukują nowych form ruchu połączonego z utworem muzycznym, rytmem, przy wykorzystaniu różnych środków dydaktycznych, takich jak: podwójny bijak (składa się z dwóch piłek osadzonych na końcach kija bambusowego o długości 30–35 cm), instrumenty perkusyjne (janczary, marakasy, bęb...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy