Dołącz do czytelników
Brak wyników

Muzyka i Rytmika

14 maja 2020

NR 54 (Maj 2020)

Aktywności muzyczne a rozwój poznawczy dziecka

126

Wszechstronność oddziaływań sztuki muzycznej na człowieka dostrzegana jest przez szereg popularyzatorów edukacji muzycznej, psychologów, pedagogów i nauczycieli. Aktywność muzyczna może mieć znaczny wpływ na rozwój dziecka, dlatego rola muzyki w edukacji nie powinna być bagatelizowana i upraszczana jedynie do formy ludycznej, która – mimo swoich plusów – nie odnosi się do innych, wyższych celów, jakie mogą być realizowane w działaniu z muzyką.
Nie ulega wątpliwości, że edukacja muzyczna ma wpływ na proces kształtowania się kompetencji muzycznych i pozwala wzmacniać uzdolnienia z zakresu muzyki. Doświadczanie kontaktu z muzyką wpływa na wzrost zainteresowań, upodobań i motywacji w odniesieniu do tej dziedziny sztuki. Aktywność muzyczna ma także duże znaczenie w procesie stymulowania ogólnego rozwoju dziecka – rozwoju fizycznego, społecznego, emocjonalnego (wraz z motywacyjnym), kształtowania osobowości. Zauważa się również, że działania muzyczne wpływają pozytywnie na rozwój poznawczy dziecka, który na etapie wieku wczesnoszkolnego jest niezwykle intensywny.

POLECAMY

Rozwój poznawczy dziecka w wieku wczesnoszkolnym

Etap wieku wczesnoszkolnego wyznacza dziecku nowe zadania rozwojowe, których realizacja wpływa na późniejsze podejmowanie nowych ról społecznych, postrzeganie siebie oraz kompetencji intelektualnych, niezbędnych do pokonywania drogi szkolnej i zawodowej. Dziecku w wieku wczesnoszkolnym stawiane są nowe, nieznane dotąd wymagania, które najczęściej są związane z podjętą edukacją szkolną. Dziecko uczy się obowiązkowości i systematyczności przy jednoczesnym zaspokajaniu potrzeby zabawy i relaksu, pogłębia umiejętność współpracy w grupie oraz poszerza swoje zainteresowania kierunkowe.
Najistotniejsza zmiana rozwojowa, jaka ma miejsce pomiędzy  5. a 9. rokiem życia dziecka, dotyczy stopnia dojrzałości funkcjonalnej kory przedczołowej mózgu. Ta struktura mózgu odpowiedzialna jest za zdolność systemu poznawczego do nadzorowania i regulowania własnych myśli i zachowań, co pozwala dziecku na samokontrolę w zakresie ekspresji emocjonalnej, impulsów, koncentracji na jednym zadaniu wykonywanym przez dłuższy czas oraz na refleksję nad podejmowanymi aktywnościami.
Dzięki zmianom w obszarze mózgu, podejmowanym działaniom w zakresie interakcji społecznych, analizowaniu przyczyn i skutków aktywności oraz przetwarzaniu zupełnie nowych informacji myślenie dziecka w wieku wczesnoszkolnym zaczyna być porządkowane w formie pojęć, co dodatkowo pogłębia dziecięcą gotowość do tworzenia logicznych operacji umysłowych. Dziecko zaczyna tworzyć reprezentacje umysłowe, co pozwala mu na działalność uniezależnioną od konieczności operowania na konkretnych (rzeczywistych, dostępnych fizycznie) przedmiotach.
Zmiany, jakie następują w rozwoju poznawczym ucznia klas I–III, dotyczą także uwagi i pamięci. Uwaga dziecka w wieku wczesnoszkolnym przechodzi z etapu braku trwałości i mimowolności do formy uwagi dowolnej – koncentracja na danym działaniu lub przedmiocie jest zamierzona i celowa, co wpływa na wydłużenie czasu skupienia dziecka. Uczeń w wieku wczesnoszkolnym przestaje działać pod wpływem impulsów, zaczyna selekcjonować i samodzielnie kontrolować podejmowane aktywności. Zmiany, jakie następują w obszarze pamięci, dotyczą przede wszystkim przejścia z pamięci mechanicznej do logicznej oraz nabywania pierwszych strategii zapamiętywania. Dzięki rozwojowi mowy i poszerzaniu wiedzy ogólnej, ale również na skutek wzrostu szybkości przetwarzania informacji oraz realizowania nowych wymagań stawianych przez środowisko szkolne dziecko zaczyna zapamiętywać w sposób zaplanowany i celowy.
Istotną zmianą, jaka następuje na etapie wieku wczesnoszkolnego, jest rozwój języka, a dokładnie wykształcenie umiejętności czytania i pisania. Nauka czytania i pisania wymaga skoordynowania szeregu procesów i operacji poznawczych, które dziecko kształciło na wcześniejszych etapach rozwoju. Osiągnięcie tych dwóch kompetencji jest kluczowe w aspekcie edukacji, ponieważ stanowi jeden z filarów późniejszego funkcjonowania w świecie. Dziecko zaczyna wykorzystywać nowy sposób komunikacji, który będzie mu niezbędny na kolejnych etapach życia. Umiejętność pisania i czytania może także stanowić wzór do późniejszego zrozumienia zasad muzyki związanych z zapisem nutowym. 

Muzyka a rozwój poznawczy dziecka w świetle badań

Pojęcie rozwoju poznawczego (umysłowego, intelektualnego) ma szeroki zakres – obejmuje zmiany w zakresie wiedzy o otaczającym świecie, procesów poznawczych, mowy i myślenia. Dzieciństwo to czas, gdy następuje silny i szybki proces modyfikacji umysłowych zachodzących w młodym człowieku, co wiąże się ze zmianami społecznymi i emocjonalnymi. Dziecko zaczyna tworzyć reprezentacje umysłowe różnych zdarzeń i sytuacji, wzmacniają się jego pamięć, uwaga i koncentracja, doskonali umiejętność analizy i syntezy, pogłębia się słownik pojęć i znaczeń. Te wszystkie procesy mogą być stymulowane kontaktami z muzyką.
Spostrzeganie zmian w procesach akustycznych wymaga od dziecka zauważania jakości zmieniających się cech, np. wysokości dźwięków, ich barwy, natężenia, współbrzmienia, szybkości, rytmu, przerw w brzmieniu. Cechy akustyczne – jakość dźwięków i jakość ruchu – mogą być spostrzegane przez dzieci podczas podstawowych ćwiczeń w zakresie percepcji muzyki: podczas słuchania różnych, kontrastowych utworów, podczas gry na zróżnicowanych barwowo instrumentach, podczas tworzenia przez dzieci miniatur programowych.
Stymulowanie rozwoju poznawczego dziecka w najwyższym stopniu uaktywnia się podczas nauki gry na instrumentach. Dziecko, ucząc się gry na instrumencie, nabywa szereg specyficznych umiejętności muzycznych, których nie wykazują uczniowie niegrający na instrumentach. Potwierdzają to wyniki badań przeprowadzonych przez Marie Forgeard, która zauważyła zależność pomiędzy grą na instrumentach a doskonaleniem zdolności werbalnych i umiejętności logicznego myślenia u dzieci. Ponadto gra na instrumencie stymuluje rozwój myślenia abstrakcyjnego, bowiem dziecko, ucząc się notacji muzycznej, pokonując trudności z poznawaniem różnic dźwięków oraz czasem ich trwania, myśli muzycznie, czyli pozawerbalnie i na materiale niedającym się określić w typowych ramach pojęciowych i reprezentatywnych.
O korzyściach płynących z wczesnej edukacji muzycznej na funkcjonowanie poznawcze w późniejszych etapach rozwojowych pisały m.in. Brenda Hanna-Pladdy i Alicia MacKay. Badaczki zaprezentowały wyniki badań przeprowadzonych na seniorach (60–83 lata), którzy w dzieciństwie uczyli się muzyki, a także takich, którzy takiej edukacji nie doświadczyli. Badania wykazały, że osoby, których czas trwania edukacji muzycznej w dzieciństwie wynosił co najmniej 10 lat, odznaczały się dużo wyższą sprawnością umysłową od osób, które nie uczestniczyły w edukacji muzycznej. Autorki podkreślały tutaj istotność nauki gry na instrumencie (bez znaczenia, jaki to był instrument), która sprzyja rozwojowi plastyczności mózgu oraz powstawaniu dodatkowych połączeń nerwowych.
Eksperyment przeprowadzony przez Laurel Trainor wykazał natomiast, że uczestniczenie dzieci w zajęciach umuzykalniających wpływa na tworzenie nowych połączeń nerwowych w mózgu. Badaczka porównała wyniki pomiędzy grupami eksperymentalnymi, objętymi aktywnościami muzycznymi, a grupami kontrolnymi, w których czynnik eksperymentalny nie wystąpił. Różnice pomiędzy grupami zaobserwowano już po upływie czterech miesięcy. Grupy eksperymentalne wykazywały wyższy poziom zdolności pamięciowych, językowych (w tym pamięci werbalnej), matematycznych i wzrokowo-przestrzennych.
Joseph M. Piro i Camilo Ortiz, dzięki przeprowadzonym badaniom z zakresu wpływu gry na fortepianie na rozwój języka, zauważyli, że dzieci, które uczestniczyły w zajęciach muzycznych rozwijających umiejętności rytmiczne, tonalne i instrumentalne, wykazywały wyższy poziom kompetencji czytania niż ich rówieśnicy, którzy nie uczestniczyli w tego typu zajęciach. Po zakończeniu eksperymentu grupa eksperymentalna, tj. objęta zajęciami muzycznymi, wykazywała się bogatszym zasobem słów i większą umiejętnością wykorzystania go w procesie komunikacji werbalnej niż miało to miejsce w przypadku grupy kontrolnej.
Aktywność muzyczna dziecka sprzyja także rozwojowi mowy i języka dziecka. Potwierdzają to badania prowadzone przez Mirosława Kisiela, który ukazał silny związek pomiędzy edukacją muzyczną a rozwojem głosu i mowy dziecka. Sprzyjają temu aktywności muzyczne wykorzystujące śpiew, który wzmacnia umiejętność poprawnej akcentacji i artykulacji. Niewątpliwie wiąże się to z faktem, iż mowa i muzyka mają swoje wspólne źródło, jedna i druga opiera się na dźwiękach.
Badania prowadzone w obszarze neurodydaktyki potwierdzają, że aktywność muzyczna sprzyja także zmniejszaniu zaburzeń różnych obszarów mózgu. Przykładem są wyniki badań Elżbiety Pędraszewskiej-Iskrzak, prezentujące, w jaki sposób wykorzystanie Metody Języka Ojczystego Shinichi Suzuki sprzyja stymulowaniu rozwoju dzieci z wieloczynnikowymi uszkodzeniami mózgu. Zauważono, że zastosowanie tej metody (opierającej się na nauce gry na instrumencie) spowodowało znaczny wzrost zasobów językowych dziewczynki objętej badaniem. W przypadku stosowania innych działań terapeutycznych nie stwierdzono żadnych wymiernych efektów w odniesieniu do stymulowania rozwoju badanej.
Obok śpiewu i gry na instrumentach ważne miejsce w edukacji muzycznej zajmuje muzyczna aktywność ruchowa. Można stwierdzić, iż jest to najbardziej naturalna forma wychowania muzycznego dziecka. Popularna w Polsce rytmika Emila Jaquesa-Dalcroze’a rozwija koordynację ruchowo-przestrzenną, a także angażuje wzrok i słuch, co wpływa korzystnie na opanowywanie całego ciała, jego mięśni i układu nerwowego. Ruch przy muzyce, często przebiegający w formie zabawy, wspiera rozwój pamięci, koncentracji i uwagi.

Propozycje praktyczne

Szybko – wolno – umiarkowanie
Dzieci maszerują po sali zgodnie z akompaniamentem granym na dowolnym instrumencie w umiarkowanym tempie przez nauczyciela (wskazane jest, by instrumentem akompaniującym był fortepian/pianino, jednak przy braku instrumentu lub umiejętności gry na nim może to być miarowe uderzanie w dowolny instrument perkusyjny). Po zaobserwowaniu, że uczniowie prawidłowo (zgodnie z muzyką) maszerują w rytmie ćwierćnut, nauczyciel stopniowo przyspiesza tempo, przechodząc do grania ósemek (dwa razy szybciej). Nauczyciel może zaproponować dzieciom wykonywanie tego ćwiczenia za pomocą biegu, jednak najczęściej taka propozycja wychodzi od samych dzieci. Istotne jest, aby uczniowie pamiętali o zachowaniu szczególnej ostrożności podczas biegu i by poruszali się drobnymi krokami, najlepiej na palcach stóp. Po pewnym czasie nauczyciel wraca do tempa umiarkowanego. Kolejna zmiana tempa dotyczy stopniowego przejścia do tempa wolnego (półnuty, czyli dwukrotne zwolnienie tempa wyjściowego...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy