Dołącz do czytelników
Brak wyników

Komunikacja w szkole

11 lutego 2020

NR 53 (Luty 2020)

Wokół integracji. Nauka tolerancji i akceptacji w szkole

54

Koncepcja integracji w polskim systemie edukacji jest pomysłem na osłabienie zjawiska wykluczenia społecznego oraz szansą na kształtowanie społeczeństwa otwartego, solidarnego i wrażliwego na drugiego człowieka, zwłaszcza tego z niepełnosprawnościami bądź po prostu innego.

Idea klas integracyjnych

Organizowanie wspólnej edukacji oraz wychowania dzieci pełnosprawnych i niepełnosprawnych ma na celu włączanie tych drugich w jak najpełniejsze funkcjonowanie w społeczeństwie. Sama integracja miała być odpowiedzią na segregację w edukacji i pogłębiający się proces stereotypizacji osób chorych. W latach 50. XX wieku amerykański psycholog Gordon Allport opracował hipotezę kontaktu, mówiącą, że niewiedza i brak kontaktu z grupą obcą wywołuje niechęć i utwierdza osobę w posiadanych stereotypach. Todd Nelson w książce Psychologia uprzedzeń wskazuje na warunki, jakie należy wprowadzić (poszerzając hipotezę Allporta), aby kontakt z osobą obcą sprzyjał tolerancji i akceptacji.

Adaptując tę koncepcję do systemu edukacyjnego, a dokładniej do planowanych oddziałów integracyjnych, należałoby wprowadzić następujące sześć podstawowych warunków. Po pierwsze, zadbać o równą pozycję przedstawicieli grup. Można to zrealizować na przykład poprzez równe traktowanie wszystkich dzieci w klasie, przydzielając im podobne zadania oraz zadbanie, aby w komunikatach kierowanych do dzieci nie pojawiały się określenia wartościujące i oceniające („ktoś jest lepszy, bo jest zdrowy”, „od niego mniej wymagam, bo jest chory”, „jesteś niegrzeczna” itp.), a po prostu nazywanie zachowań i emocji („widzę, że jesteś smutna/ zdenerwowana/ szczęśliwa”, „widzę, że potrafisz przeczytać połowę czytanki”, „chcę, abyś poczekał na klasę, siedząc spokojnie w ławce”).

Drugim warunkiem integracji będzie pokazywanie dzieciom i ich rodzicom, że wszyscy jako zespół klasowy posiadamy wspólne cele – te najważniejsze to rozwój, wychowanie i edukacja. Okazją do wskazania tego, co łączy, są zebrania dla rodziców, wspólne wyjścia i organizowanie wspólnego czasu w szkole, aby tę wspólnotowość podkreślać.

Trzeci czynnik to stworzenie między dziećmi wzajemnej zależności, czyli sytuacji, w których będą miały na sobie polegać, wspierać się i współpracować. Na poziomie edukacji wczesnoszkolnej najłatwiej będzie takie sytuacje zaaranżować na przykład w czasie zabawy.

Kolejnym warunkiem jest zadbanie, aby dzieci przebywały w przyjacielskiej atmosferze, w której każdy z członków grupy wchodzi ze sobą we wzajemne relacje, ponieważ samo przebywanie nie jest wystarczające, aby zachodził proces integracji. Dobrą praktyką jest wprowadzenie w klasie zabawy w cotygodniową zmianę kolegi lub koleżanki z ławki. Umożliwi to dzieciom poznanie się oraz będzie sprzyjało zdobyciu licznych nowych interakcji.

Piątym warunkiem jest zaplanowanie szerszej liczby kontaktów z wieloma członkami grupy obcej. W przypadku oddziałów integracyjnych będą to wspólne wyjścia, zajęcia i imprezy z innymi dziećmi z grup integracyjnych. Głównym celem jest poszerzanie różnorodności spotykanych osób i zapewnienie uogólnienia zdobytych umiejętności kontaktów z uczniami z niepełnosprawnościami.

Ostatni, szósty warunek to wprowadzenie norm i zasad, które propagują równość grupy. Jest to czynnik motywujący grupę do wzajemnego szacunku i wskazujący na powszechność kierowania się w życiu tą zasadą wobec innych osób. Ważne, aby zespół klasowy już od samego początku miał regulamin, konsekwentnie przestrzegany przez wychowawcę. W przestrzeganie obowiązujących zasad należy również zaangażować rodziców, aby mieli świadomość, jaki regulamin przyjęto w szkole i pomagali swoim dzieciom go przestrzegać. Ważne, aby uświadomić rodzicom i opiekunom, że integracja zaczyna się już w domu.

Integracja to proces, a nie stan

Integracja dzieci z niepełnosprawnościami to złożony proces, w którym konieczne jest przyjmowanie perspektywy planowania długoterminowego. Stąd już na samym początku należy zadbać o przygotowanie rodziców i dzieci na wejście w taką różnorodną społeczność i nowe wyzwania.

Pani Małgorzata, mama chłopca z niepełnosprawnościami, który uczył się w klasie integracyjnej, podkreśla, że bardzo ważne było dla niej przygotowanie jej, jej dziecka oraz pozostałej grupy na rozpoczęcie nauki.

Zanim zdecydowaliśmy z mężem, że zapiszemy naszego syna do klasy integracyjnej, mieliśmy możliwość wzięcia udziału we wspólnych zajęciach przed rozpoczęciem roku szkolnego, w wakacje. Pani wychowawczyni prowadziła pokazową lekcję z dziećmi w obecności rodziców. Mogliśmy poobserwować nasze dziecko i inne dzieci, z jakimi będzie się uczyło. Dla mnie to było bardzo ważne i sądzę, że dla rodziców dzieci zdrowych również. Mogliśmy zobaczyć, jak wygląda to w praktyce.

W szkole opisywanej przez panią Małgorzatę proces organizowania integracji zaczynał się już w przedszkolu. Nauczyciel szkoły podstawowej szedł do integracyjnej grupy przedszkolnej z rejonu szkoły, obserwował dziecko, a następnie prowadził konsultacje z opiekunem. Na nich padały pytania o dalsze plany odnośnie do edukacji dziecka i składana była propozycja włączenia dziecka do oddziału integracyjnego.

Pani wychowawczyni zapytała, jakie mam plany dotyczące dalszej edukacji syna. Poinformowała mnie, że obserwując mojego syna, jak pracuje w grupie przedszkolnej, zachęca do rozważenia zapisania go do klasy integracyjnej.

Następnie szkoła wysyłała rodzicom dziecka zaproszenie na zajęcia zapoznawcze.

Była to lekcja pokazowa – opowiada pani Małgorzata – patrzyliśmy, jak nasze dzieci się ze sobą bawią, jak czują się w grupie.

Po zajęciach wyjaśnia się założenia pracy w klasie integracyjnej i zachęca do zapisania dziecka do tego typu oddziału. Tak przygotowany rodzic ma okazję zdobyć potrzebne informacje, aby podjąć decyzję. Warto zwrócić uwagę, że jest to również ważne z perspektywy rodzica dziecka zdrowego, ponieważ on również ma okazję zobaczyć, do jakiej grupy dołączy jego syn lub córka, co niewątpliwie umożliwia podjęcie świadomej decyzji o włączeniu jej lub jego w proces integracji. Cały proces prowadzony jest przy współpracy przedszkola i szkoły podstawowej z poradnią psychologiczno-pedagogiczną.

Przejście przez te wszystkie kroki sprawia, że rodzic zostaje przygotowany na nową sytuację przed rozpoczęciem roku szkolnego.

Przygotowanie i kompetencje nauczyciela

Nauczyciel edukacji wczesnoszkolnej jest dla swoich podopiecznych postacią kluczową, która wprowadza przedszkolaki w świat rozmaitych nowych sytuacji społecznych, zdobywania wiedzy i naukę samodzielności. W zespole integracyjnym jest dwóch pedagogów, wychowawca i nauczyciel współorganizujący proces kształcenia (pedagog specjalny), których codzienna praca i zaangażowanie wpływa na sukces wychowanków.

Punktem wyjścia dla pedagoga pracującego w zespole integracyjnym jest bardzo dobre przygotowanie merytoryczne. Przede wszystkim poznanie specyfiki funkcjonowania uczniów ze specjalnymi potrzebami, znajomość aktualnej wiedzy z zakresu pedagogiki specjalnej i psychologii, zapoznanie się z dokumentacją poszczególnych dzieci (opinia, orzeczenie i inna dokumentacja dostarczona przez rodzica). Następnie dbanie o swój rozwój zawodowy oraz opracowanie strategii radzenia sobie w sytuacjach trudnych. Otwartość na uczniów z niepełnosprawnościami, świadomość osobistych przekonań i uprzedzeń jest bardzo ważna w pracy z osobami chorymi, zwłaszcza gdy pojawiające się nowe i niepożądane zachowania mogą obnażyć własne ułomności i braki. Nauczyciel powinien być tym, który akceptuje niepełnosprawność i darzy osoby chore szacunkiem i życzliwością. Od wychowawców pracujących z dziećmi, nie tylko integracyjnymi, wymaga się również dużej elastyczności w działaniu, ponieważ sytuacje szkolne potrafią zmieniać się bardzo dynamicznie, zaś kluczem do sukcesu wychowawczego będzie stworzenie harmonijnej, komplementarnej i pełnej zaufania relacji pomiędzy pedagogami jednej klasy.

Ponadto ważnymi kompetencjami nauczyciela w relacji z dziećmi o specjalnych potrzebach edukacyjnych, wpływającymi na proces kształcenia, są uważność i umiejętność podziału uwagi. Uważność przejawia się między innymi docenianiem wysiłku i wkładu pracy wychowanka. Umiejętność równego rozdzielenia uwagi na wszystkich uczniów w klasie potrzebna jest do uniknięcia poczucia niedocenienia. Dzieci bardzo szybko uczą się przez obserwację, jeśli poczują się ignorowane, same również mogą zacząć ignorować innych (najczęściej dzieci pełnosprawne czują się ignorowane, ponieważ swoim zachowaniem nie przyciągają tyle uwagi, co ich rówieśnicy z grupy integracyjnej). Brak tej szeroko rozumianej wrażliwości na potrzeby dzieci może spowodować utratę poczucia bezpieczeństwa, nasilić lęki oraz zainicjować różnorodne konflikty, zarówno między dziećmi, jak i na poziomie rodziców i wychowawcy, co w oczywisty sposób oddala od idei budowania środowiska akceptacji i tolerancji.

Budowanie współpracy z rodzicem

W procesie edukacyjnym, zwłaszcza na etapie wczesnoszkolnym, bardzo ważne jest stworzenie dobrej współpracy na linii rodzic − nauczyciel. Istotne w pracy z rodzicem dziecka niedostosowanego społecznie, niepełnos...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy