Dołącz do czytelników
Brak wyników

Doradztwo zawodowe

23 czerwca 2018

NR 16 (Kwiecień 2016)

Trudne zachowania uczniów: Jak radzić sobie z klasowymi łobuzami

0 321

Aby efektywnie nauczać, nie wystarczą odpowiednie kompetencje i przyjazne podejście do uczniów. Wiele zależy od grupy podopiecznych i ich zachowań. W sytuacjach, gdy uczniowie permanentnie przeszkadzają, np. hałasując czy psując własność innych dzieci, praca jest utrudniona. Dlatego tak ważne jest umiejętne radzenie sobie z trudnymi zachowaniami uczniów. Jak robić to skutecznie?

Wielu nauczycieli w rozmowach o problemach występujących w przestrzeni szkolnej wskazuje na zakłócenie dyscypliny w klasie oraz trudne zachowania, które przejawiają uczniowie. Tak zwane trudne zachowania uczniów to cały wachlarz działań, które przeszkadzają w prowadzeniu zajęć, utrudniają komunikację z uczniem i utrzymanie dyscypliny, a także rozpraszają inne dzieci. Według J. Levina i J.F. Nolana trudne zachowania zaburzają dyscyplinę, zakłócają prawa innych do nauki oraz są niebezpieczne psychicznie i fizycznie, zarówno dla przeszkadzającego, jak i dla innych członków grupy. W przypadku takich zachowań nauczyciel powinien interweniować, gdyż lekceważenie problemu może prowadzić do jego eskalacji. O ile w przypadku uczniów starszych klas trudne zachowania przyjmują pewne schematy (np. pyskowanie nauczycielowi, chodzenie na wagary), o tyle w klasach 1–3 są to najczęściej nieprzewidywalne sytuacje, trudne do sklasyfikowania. W efekcie problem może objawić się zarówno pod postacią bicia innych dzieci, niszczenia ich mienia, jak i wpadania w histerię w trakcie zajęć, wybiegania z klasy i zamykania się w szkolnej toalecie czy notorycznego przedrzeźniania nauczyciela. Listę można rozwijać, dodając do niej inne problematyczne zachowania uczniów. 

Ponieważ często uniemożliwiają one efektywną (lub jakąkolwiek) pracę z uczniami, należy poświęcić więcej uwagi radzeniu sobie z nimi. Jednak przede wszystkim należy poznać źródła i przyczyny różnych łobuzerskich zachowań. 

Źródła trudnych zachowań

Zachowania są wypadkową różnych czynników i mogą mieć podłoże biologiczne, osobowościowe lub sytuacyjne. Ważne jest rozpoznanie przyczyny, gdyż bez tego próba zmiany zachowań uczniów będzie walką z wiatrakami. Im szybciej nauczyciel rozpozna przyczynę zachowania, tym efektywniej będzie mógł dopasować do niego odpowiednie środki zaradcze. 

Można wymienić cały szereg przyczyn na poziomie biologicznym. Mogą to być zmiany neurologiczne – układ hamujący lub pobudzający ucznia działa nieprawidłowo, występuje zaburzenie równowagi między układem dopaminowym a noradernalinowym, co najczęściej objawia się nadpobudliwością psychoruchową, impulsywnością i zaburzeniem koncentracji. Ten zespół objawów nazywany jest dzisiaj popularnie ADHD – jako zespół zaburzeń związanych z dysfunkcją układu nerwowego. Winą za nadpobudliwość ucznia obarcza się też uszkodzenia centralnego układu nerwowego. Rozpoznanie przyczyn neurologicznych nie jest łatwym zadaniem i wymaga diagnozy specjalisty. Nauczyciel, w przypadku styczności z uczniem wykazującym zachowania mogące świadczyć o takich zaburzeniach, powinien skonsultować się ze szkolnym psychologiem lub pedagogiem oraz porozmawiać na ten temat z rodzicami ucznia. Co może świadczyć o zaburzeniach nieurologicznych? Istotne symptomy przedstawiono w tabeli 1.

Jeżeli nauczyciel podczas obserwacji ucznia zauważy kilka z wymienionych w tabeli zachowań (szczególnie w sytuacjach nieuzasadnionych, np. atakowanie innych dzieci w momencie, gdy spokojnie pracują nad zadaniem), warto jak najszybciej reagować i konsultować się ze specjalistami oraz rodzicami.

Tabela 1. Możliwe zachowania uczniów wywołane zmianami neurologicznymi
Sfera rozwoju dziecka Opis zachowań
Sfera ruchowa
  • Uczeń nie potrafi trwać w bezruchu nawet przez kilka minut.
  • Często podrywa się z miejsca, macha nogami, kręci się na krześle.
  • Bez celu chodzi po sali.
  • Wykazuje duży pośpiech w wykonywaniu czynności, towarzyszy mu przy tym wyraźne napięcie.
  • Zwiększona aktywność w zakresie motoryki małej – stuka palcami, bez przerwy manipuluje przedmiotami (bawi się ołówkiem, rozrywa gumkę), kiwa głową, rusza ustami. 
Sfera poznawcza
  • Ma dużą trudność w skupieniu uwagi.
  • Szybko porzuca czynności, jeżeli nie przynoszą natychmiastowej gratyfikacji.
  • Szybko się męczy, gdy musi pracować intelektualnie.
  • Przerzuca uwagę z obiektu na obiekt, nie odpowiada na pytania, zmienia wątki wypowiedzi.
  • Nie potrafi zorganizować swojego miejsca pracy, nie zapisuje zadań domowych, nie potrafi rozplanować swoich działań.
  • Wykazuje dużą niestaranność w działaniu: pisaniu, recytowaniu wierszy, udzielaniu odpowiedzi; mogą występować problemy z artykulacją, strukturą zdania czy intonacją.
Sfera emocjonalna
  • Wykazuje impulsywne działania, często bez powodu, np. rzuca przedmiotami, zaczepia kolegów.
  • Nie panuje nad silnymi reakcjami emocjonalnymi, może wpadać w szał, krzyczeć, płakać.
  • Jest bardziej niż inni uczniowie wrażliwy na różne bodźce; reaguje impulsywnie.
  • Często wybucha złością, może dokonywać czynności agresywnych, trudnych do opanowania przez inne osoby.

Do przyczyn osobowościowych trudnych zachowań uczniów, w tym przede wszystkim zachowań przeszkadzających, możemy zaliczyć typ temperamentu. Temperament to zespół cech zdeterminowanych genetycznie, które przejawiają się od najmłodszych lat życia. Dotyczy on m.in. poziomu aktywności, otwartości na kontakty społeczne czy siły reakcji emocjonalnych. Polski psycholog Jan Strelau wyróżnił sześć głównych wymiarów temperamentu:

  • aktywność, czyli potrzeba wysokiej stymulacji – osoba aktywna potrzebuje więcej zróżnicowanych bodźców niż osoba z niskim wynikiem na tej skali, 
  • reaktywność emocjonalna – intensywne reagowanie na bodźce wywołujące emocje – jeżeli uczeń ma wysoki wynik na tej skali, będzie szybko reagował emocjonalnie na różne bodźce, np. może wpaść w szał, kiedy inny uczeń zacznie się z niego śmiać,
  • wrażliwość – nawet jeżeli bodziec ma niską wartość sensoryczną, może wyzwolić silne reakcje, np. płacz w momencie ukłucia się w palec,
  • wytrzymałość – umiejętność długotrwałego działania pod wpływem różnych bodźców, np. długotrwale skupienie uwagi na zadaniu,
  • żwawość – to tendencja do szybkiego reagowania, utrzymywania wysokiego tempa aktywności oraz łatwej zmiany reakcji – osoby z niskim wynikiem na tej skali potrzebują więcej czasu, aby dostosować się do zmiany, często są wytrącone z równowagi, gdyż nie potrafią szybko dostosować się do nowych okoliczności,
  • perseweratywność – nawet jeżeli bodziec przestał działać, to uczeń ma tendencję do kontynuowania działania albo dalszego odczuwania emocji, np. mimo zażegnania konfliktu z drugą osobą uczeń wykazujący wysoki wynik na tej skali będzie jeszcze długo po fakcie chował urazę lub rozpamiętywał kłótnię.

Analizując każdy wymiar, możemy dostrzec pewną prawidłowość – uczniowie z wysokimi wynikami na skali aktywności, wrażliwości i żwawości mają większą tendencję do zachowań trudnych i przeszkadzających niż uczniowie z niskimi wynikami w tych wymiarach. Wynika to z pewnych potrzeb osobowościowych – jeżeli uczeń nie otrzymuje odpowiedniej stymulacji, męczy się, nudzi, to wtedy zaczyna samodzielnie dostarczać sobie bodźców. Aby poradzić sobie z możliwymi zachowaniami przeszkadzającymi, które wynikają z braku bodźców, nauczyciel powinien zadbać o urozmaicanie zajęć, dozowanie przerw podczas nauki, a także o przestrzeń na samodzielną pracę dzieci. Pozwoli to na regulowanie własnych potrzeb poprzez wybór zachowania – albo spokojnego, które pozwoli odpocząć, albo pobudzającego, dostarczającego stymulacji.

Czynniki sytuacyjne to bodźce powstające w wyniku różnych sytuacji, np. w przestrzeni szkolnej kłótnie między uczniami albo złość wynikająca z otrzymywania gorszych wyników niż reszta klasy. W przypadku jawnej sytuacji, takiej jak konflikt między uczniami, wyeliminowanie przyczyny często powoduje osłabienie zachowań przeszkadzających. Czasami jednak sytuacja wyzwalająca impulsywność, agresję czy inne trudne zachowanie nie jest związana ze szkołą. Może to być trudna sytuacja w domu – rozwód, kłótnie między rodzicami, przemoc domowa, choroba jednego z rodziców itd. Dlatego w przypadku uczniów długotrwale wykazujących zachowania przeszkadzające należy przeprowadzić rozmowę z rodzicami i postarać się zebrać informacje o sytuacji pozaszkolnej ucznia. W takich sytuacjach dopiero eliminacja lub osłabienie sytuacji pozaszkolnej spowoduje poprawę zachowania. Tutaj niezbędna jest współpraca z osobami z otoczenia ucznia (więcej informacji znajdziecie Państwo w dziale Współpraca z rodzicami).

Tabela 2. Sposoby na realizację potrzeb uczniów
Potrzeba Możliwe rozwiązanie
Bezpieczeństwa Nauczyciel powinien zadbać o utrzymanie porządku w klasie i pomóc zorganizować przyjazną i znaną przestrzeń: każdy uczeń ma wydzielone swoje miejsce (w szafce na przybory, przy ławce itd.), występują pewne stałe rytuały, np. po zajęciach plastycznych każdy odkłada materiały na miejsce, myje zabrudzone ręce. 
Docenienia Ważne jest, aby poświęcać uwagę wszystkim uczniom. W tym celu nauczyciel powinien przydzielać zadania i role klasowe sprawiedliwie, np. każdy uczeń po kolei ma dyżur podlewania roślin w sali klasowej. Dodatkowo należy zauważać wysiłki każdego ucznia i oceniać je indywidualnie – nie porównywać do całej klasy, ale np. zauważyć poprawę u każdego z osobna. 
Kontroli Warto dawać przestrzeń i swobodę uczniom, tak aby mogli decydować samodzielnie o swoich działani...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy