Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

14 czerwca 2018

NR 37 (Maj 2018)

Szachowa edukacja dzieci w młodszym wieku szkolnym – z doświadczeń pedagoga

0 289

Nie można zużyć kreatywności. Im więcej jej używasz, tym więcej jej masz. Maya Angelou

Aby funkcjonować z sukcesem we współczesnym świecie, bycie twórczym, pomysłowym i inspirującym dla siebie i innych jest niezwykle istotne. Z tego punktu widzenia nie dziwi fakt, że wiele osób dostrzega, iż gra w szachy może być intelektualną rozrywką, a zarazem formą edukacji rozwijającą takie właśnie predyspozycje.
Zgodnie z podstawą programową, która obowiązuje od 1 września 2017 roku, gra w szachy stała się obowiązkowa dla klas pierwszych szkół podstawowych.
W artykule omówię najważniejsze powody, dla których gra w szachy, pomimo wielu wieków od jej wymyślenia i doby komputerów, tabletów itp., dalej jest jedną z najpopularniejszych na świecie, a grają w nią ludzie w każdym wieku, w różnych zakątkach naszego globu.

Szachy a dziecięce emocje

Wszędzie tam, gdzie jest dziecięca zabawa, gra, współzawodnictwo, nauka – są także i emocje. Gra w szachy, nawet traktowana jako zabawa jest dla dzieci momentem, w którym ujawniają się one w sposób szczególnie intensywny.
Warto zauważyć, że współzawodnictwo, jakie zachodzi podczas gry w szachy, jest takie samo, jak i w innych dyscyplinach sportowych. Różnica w przypadku szachów jest taka, że pomagają one budować poczucie sprawiedliwości. Gorszego ruchu w grze nie można wytłumaczyć np. złą pogodą – „jeśli przegraliśmy, to tylko dlatego, że pokonał nas inny gracz”. Nie ma wokół nikogo, komu można podać piłkę lub zrzucić na kogoś odpowiedzialność, nie można również liczyć na dobrą kartę ani szczęśliwie wylosowane kości w grze. Szachy jako ,,królewska gra” mogą wspierać u dzieci między innymi rozwój cierpliwości, opanowania i determinacji, co może w przyszłości pomóc w radzeniu sobie ze stresem czy działaniem pod presją. „Gra w szachy uczy zdrowej rywalizacji, postępowania według zasad fair play i szacunku wobec przeciwnika”.

Szachy a procesy uczenia się u dzieci

Połączenie zabawy z nauką gry w szachy powoduje, że aktywność umysłowa dzieci jest większa, zwłaszcza w sferze kreatywnego poszukiwania rozwiązań niezbędnych podczas rozgrywania partii szachowej. Gra młodych szachistów może niejednokrotnie zaskoczyć starszego lub mniej doświadczonego gracza niekonwencjonalnymi posunięciami. Początkowo rolą instruktora / trenera jest wprowadzanie prawidłowych zasad gry i pomoc w poszukiwaniu lepszych sposobów wykorzystania własnych bierek w jej przebiegu.
Dla dziecka w pierwszych latach edukacji wczesnoszkolnej uczenie stanowi nowy rodzaj działalności. Oznacza to, że musi ono dostosować się do nowych wymagań oraz przyswoić sobie określoną wiedzę i nabyć specyficzne umiejętności. W tym okresie dzieci nie potrafią jeszcze samodzielnie się uczyć, dlatego należy pokazać im, w jaki sposób przyswajać wiedzę. Dzieci z łatwością zapamiętują interesujące ich treści oraz rozumieją sens zagadnień, jednak zdarza się, iż zapominają, czego się nauczyły. Z punktu widzenia dorosłego gra w szachy to intensywny sposób uczenia się i dobrze, jeżeli będziemy pamiętali, że dla dzieci w tym wieku ważne jest, aby jak najdłużej pozostawała zabawą. Wtedy może przerodzić się w pasję i być sposobem spędzania wolnego czasu.

Szachy a procesy myślenia u dzieci

Podczas gry w szachy tłumaczenie ogranicza się wyłącznie do minimum – zwłaszcza w początkowym okresie – a dzieci dążą do samodzielnego rozgrywania partii i doświadczania sytuacji na szachownicy typu ,,co się stanie, gdy...”. W mojej pracy z dziećmi – zwłaszcza w młodszym wieku szkolnym – obserwuję, jak takie działania pomagają dzieciom interioryzować się w twórcze procesy myślowe. J. Piaget myślenie dziecka w wieku wczesnoszkolnym określa jako „samodzielną wewnętrzną czynność poznawczą, operującą pojęciami, realizowaną w słowach i przebiegającą zgodnie z zasadami logiki” i przejawiającą się:

  • przekształcaniem się czynności opartych na spostrzeżeniach i wyobrażeniach przedmiotów w operacje myślowe, podczas gry w szachy – oceną jakości działań podejmowanych przez przeciwnika i ocena szans na wygraną,
  • zdolnością do wykonywania pierwszych odwracalnych operacji (powracanie myślą do punktu wyjścia), podczas gry w szachy – umiejętnością pamięciowego przywracania pozycji wcześniejszych i modyfikowanie ich na różne sposoby,
  • zdolnością do stawiania hipotez i ich weryfikacji,
  • przeprowadzaniem operacji logicznych na konkretnych przedmiotach poprzez ich manipulację, podczas gry w szachy – od samodzielnego poruszania bierkami w celu odnalezienia najlepszego rozwiązania, do przeniesienia tych działań na procesy myślowe i prowadzeniem partii przez dwa–trzy ruchy do przodu,
  • lepszym rozumieniem pojęcia stałości masy, ciężaru, objętości, podczas gry w szachy – rozumieniem umownym wartości jakościowych i ilościowych bierek, zwłaszcza różnicy pomiędzy nimi, jak i wartości pionów w końcowej części partii,
  • wyzbyciem się egocentryzmu, podczas gry w szachy – skłanianiem do przyjmowania punktu widzenia przeciwnika, aby przeciwdziałać jego atakom.

Dzieci grające w szachy doskonalą swój umysł, pomimo iż traktują to przede wszystkim jako zabawę. Szachy mogą wpływać na rozwój psychiczny i intelektualny dziecka na następujących płaszczyznach:

  • rozwój zainteresowań – dziecko poznaje nową dyscyplinę, której istotą jest samodzielne, logiczne rozumowanie, łączące poszczególne elementy wiedzy w jedną harmonijną całość,
  • aktywność twórcza – specyfika gry w szachy wyklucza odtwórcze traktowanie tego zagadnienia. Wszelkie próby bezmyślnego naśladownictwa skazane są na niepowodzenie. Dziecko samo kreuje wydarzenia na szachownicy i ponosi za nie odpowiedzialność,
  • rozwijanie pamięci i uwagi – główną umiejętnością w szachach jest zdolność zreasumowania każdej pozycji w sposób dynamiczny, w kategoriach najważniejszych jej elementów. Cała szachownica zostaje ukształtowana w przestrzenno- -czasową postać, czyli wzorzec,
  • myślenie logiczno-wyobrażeniowe – ludzie myślą czasami za pomocą wyobrażeń, które są obrazami psychicznymi rzeczywistych doznań zmysłowych i ten właśnie rodzaj myślenia gra szachowa rozwija najpełniej,
  • rozwój pozytywnych sfer osobowości – szachy wykształcają poczucie obiektywizmu, uznawanie prawd innych ludzi, uczą tolerancji i reakcji na niepowodzenia,
  • konsekwencja i wytrwałość w działaniu – dzieci mające styczność z szachami zupełnie inaczej podchodzą do porażek. Zazwyczaj ponownie starają się rozwiązać określony problem i czynią to aż do skutku, podczas gdy ich rówieśnicy rezygnują z wykonania zadania albo obniżają sobie skalę trudności,
  • aspekty wychowawcze – można je rozpatrywać w kategoriach kary i nagrody. Czymże innym, jak nie karą, jest przegrana? W dodatku wymierzona natychmiast i adekwatnie do czynu. To samo można powiedzieć o nagrodzie, jaką bez wątpienia jest dla młodego człowieka zwycięstwo, osiągnięte dzięki sile własnego umysłu.

Należy pamiętać, że kształcenie, czyli nabywanie kolejnych kompetencji, nie kończy się w momencie opuszczenia przez dziecko sali zajęciowej czy klasy, ale konieczne jest jego dopełnienie, utrwalenie czy pogłębienie wiedzy w domu. Jest to szczególnie ważne w sytuacji, kiedy dziecko jest nieobecne, np. z powodu choroby, i to opiekun jest zobligowany do uzupełnienia materiału przerobionego na zajęciach podczas nieobecności jego podopiecznego. Niezaprzeczalną zatem rolę we wspieraniu dziecięcego kształcenia odgrywa czynnik rodzinny lub – inaczej rzecz ujmując – czynnik środowiskowy, dzięki któremu również nowe umiejętności mogą zostać właściwie ukształtowane i utrwalone. Jak podaje A. Carr, istotne są pozytywne relacje z najbliższymi, przez które dziecko uczone jest wartości pracy i własnych osiągnięć, co tworzy środowisko sprzyjające pobudzeniu i rozwojowi uzdolnień. Innym czynnikiem wspierającym ich rozwój jest, poza ciepłem rodzinnym, dostarczanie właściwych bodźców do rozwijania ciekawości prowadzącej do poszukiwania i zgłębiania wiedzy.

Szachy a wspieranie kompetencji matematycznych

Jedną z istotnych dyspozycji rozwijanych podczas gry w szachy w obszarze umysłowym jest sfera związana z edukacją matematyczną. Gra w szachy od pierwszego przestawienia bierki bazuje na pojęciach matematycznych. Wymienię przykładowo kilka z nich: orientacja w przestrzeni z wyznaczaniem kierunków ruchu bierek, umiejętności organizowania pola spostrzeżeniowego, aby właściwie ocenić ustawienie wszystkich bierek czy dostrzec zagroże...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy