Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nauczyciel w świecie

4 września 2019

NR 48 (Wrzesień 2019)

Rozwój emocjonalno-społeczny o równowadze w procesie kształcenia

0 56

ROZWÓJ EMOCJONALNO-SPOŁECZNY JAKO ELEMENT CAŁOŚCI

Wielu badaczy od lat stara się udowodnić rolę harmonijnego, zrównoważonego rozwoju w przygotowywaniu uczniów do dalszej ścieżki edukacyjnej oraz szczęśliwego, satysfakcjonującego życia. W związku z niekończącym się procesem udoskonalania systemów szkolnych oraz wewnętrznych programów kształcenia coraz więcej szkół i nauczycieli tworzy swoje zajęcia w oparciu o nauczanie w pełni zintegrowane, łącząc przedmioty i dziedziny z pozoru nieuzupełniające się oraz wychodzące poza zakres podstawy programowej. W niniejszym artykule chciałabym przedstawić niektóre z aspektów rozwojowych, które dotyczą głównie sfer emocjonalnej i społecznej, a które w ogromnym stopniu warunkują również rozwój uczniów w pozostałych sferach.

CELE KSZTAŁCENIA – WYMAGANIA OGÓLNE

Najnowsze zostały określone przez autorów podstawy programowej z roku 2017. Zaznaczono w niej, iż zbiór celów ogólnych odnosi się do fundamentów, na których oparta będzie praca początkowa w II etapie kształcenia. Już z tego zapisu możemy wnioskować, że pierwsze 3 lata edukacji są kluczowe w kształtowaniu wiedzy początkowej, postaw, sprawności i umiejętności uczniów, z których korzystać będą przez całą swoją przyszłość (choć podstawa informuje tylko o kilku następnych latach).
W czasie trwania pierwszego etapu kształcenia celami w sferze rozwoju emocjonalnego są miedzy innymi:

  • doprowadzenie do stanu, w którym uczeń powinien już sprawnie identyfikować i rozumieć stany emocjonalne zarówno swoje, jak i innych osób,
  • usprawnianie ekspresji emocji oraz ich umiejętnego przeżywania,
  • kształtowanie autoregulacji, umożliwiającej funkcjonowanie w grupie,
  • poszerzenie perspektywy ucznia na formy wyrażania stanów emocjonalnych,
  • uwrażliwienie na fakt, iż formy ekspresji i autoregulacji mogą być różne w zależności chociażby od wieku osoby przeżywające.

W efekcie uczeń rozumie uczucia innych osób oraz zwierząt, Wie także, czym są więzi uczuciowe, ma potrzebę ich budowania, nie tylko z rodziną, ale również ze społecznością szkolną czy wspólnotą narodową.

Jeśli przyjrzymy się sferze społecznej, naszym celem jest, aby uczeń był świadomy wartości uznawanych przez różne środowiska oraz potrafił ocenić postawy i zachowania innych w odniesieniu do ogólnych zasad i wartości. Wynika z nich potrzeba podejmowania aktywności społecznych. Uczeń powinien chcieć i potrafić identyfikować się z różnymi grupami społecznymi, przyjmować i ponosić konsekwencje swojego postępowania w sytuacjach naruszenia zasad społecznych bądź opracowanych przez którąś z grup. Wie czym jest szacunek, jak go okazywać oraz jak wyrażać swoje oczekiwania i potrzeby społeczne, w tym również w procesie współpracy oraz jej organizacji. Rozumie, w jaki sposób dbać o zaspokajanie potrzeb bezpieczeństwa i odpoczynku, zarówno w przypadku swoim, jak i innych członków grupy.

Zatem w odniesieniu do powyżej przytoczonych treści, zastanówmy się, czy jesteśmy w stanie opracować zajęcia, które w jak największym stopniu będą pokrywały się z treściami z zakresu wszystkich sfer rozwoju?

W ramach odpowiedzi na to pytanie w kolejnych częściach tekstu postaram się przytoczyć kilka przykładów takich zajęć. Najpierw jednak omówię pokrótce, w jaki sposób możemy udoskonalić nasz system zapoznając się ze znaczeniem pojęcia „kamień milowy”.

JAK ZOPTYMALIZOWAĆ PROCES UCZENIA SIĘ?

Dostosowywanie form, metod i środków kształcenia, zindywidualizowane podejście oraz wzmacnianie mocnych stron uczniów to ogromna odpowiedzialność i bardzo duże wyzwanie przy pracy z 20–30 dzieci w jednej grupie.

W zagranicznych systemach często dostosowuje się warunki pracy fazy wczesnoszkolnej do naturalnych etapów rozwojowych, których występowanie w tym etapie odnotowuje się głównie na przełomie 2–3 klasy szkoły podstawowej. Ich określenie pozwala skupić się na poszczególnych zakresach rozwoju, dzięki czemu w prosty sposób możemy wspierać niewymuszone aspekty podnoszenia kompetencji i nabywania wiedzy przez naszych podopiecznych.

Etapy te zwane są najczęściej kamieniami milowymi (tł. ang. „milestones”), dotyczą one wszystkich sfer rozwoju dziecka i w znacznej mierze warunkują jego dalsze funkcjonowanie.

KAMIENIE MILOWE – CZYM SĄ I W JAKI SPOSÓB MOGĄ ZAWAŻYĆ NA ROZWOJU DZIECI?

W wieku 7–8 lat dziecko pracuje nad udoskonalaniem swojej zręczności fizycznej. Precyzyjna kontrola motoryczna i wytrzymałość ulegają usprawnianiu. Większość uczniów klasy drugiej i trzeciej:
    

  • zyskuje siłę zarówno w dużych, jak i małych mięśniach; może grać, bawić się i być aktywna przez dłuższy czas bez zmęczenia,
  • lepiej używa małych mięśni w rękach; motoryka mała przy takich czynnościach jak pismo ręczne, umiejętności nożycowe i manipulowanie drobnymi przedmiotami, jak guziki, zamki błyskawiczne i sznurowadła, jest znacznie bardziej sprawna i dokładna,
  • jest w stanie biegać dalej i dłużej.

W tym wieku również zaczynają zmieniać się zakresy umiejętności myślenia i rozwiązywania problemów. Dzieci mają tendencję do mówienia na poziomie bardziej dorosłym i zaczynają wykazywać zainteresowanie konkretnymi, interesującymi dla nich, działaniami. Poznawczo większość dzieci w tym wieku:

  •  poszukuje przyczyn; zadaje pytania, aby uzyskać więcej informacji,
  • rozumie związek przyczynowo-skutkowy oraz nawiązuje bardziej dogłębne połączenia (na przykład wie, że 5 + 4 = 9, a następnie 9 - 5 = 4),
  • rozpoczyna planowanie z wyprzedzeniem; potrafi stworzyć szkic czegoś do zbudowania lub plan eksperymentu,
  • wydłuża okres koncentracji uwagi; potrafi pracować w przeznaczonym do tego miejscu i w ustalonej pozycji, zwraca uwagę na coś, co go interesuje przez co najmniej 30–45 minut.

Rozwój mowy i rozumienia zazwyczaj trwa, w stałym tempie, przez pierwsze 3 lata szkoły podstawowej. Słownictwo rośnie, a dzieci zaczynają sprawdzać słowa, które przeczytały, ale nie słyszały. Pod koniec trzeciej klasy u większości dzieci możemy odnotować następujące zmiany:

  • rozumie, co czyta i zaczyna przechodzić od „nauki czytania” do „czytania, aby się uczyć”,
  • uczy się słownictwa poprzez czytanie,
  • używa słów, aby rozmawiać o problemach, zarówno społecznych, jak i wynikających z procesu uczenia się,
  • zaczyna grać słowami; rozumie zagadki i żarty,
  • testuje „obraźliwe” słowa, by sprawdzić reakcję słuchaczy,
  • używa prawidłowo wszystkich dźwięków literowych; nie zastępuje jednych dźwięków innymi dla ułatwienia lub zachowania tempa mówienia, staje się precyzyjny i szczegółowy jeśli chodzi o naśladowanie dźwięków i czystość mowy,
  • używa pisania jako sposobu wyrażania uczuć, opowiadania historii i podsumowywania informacji.

Nie każdy zdaje sobie sprawę, że pierwsze lata szkoły podstawowej mogą w znacznym stopniu warunkować rozwój społeczny i emocjonalny uczniów. Bardzo często dzieci zaczynają się ograniczać do kilku dobrych przyjaciół, ale te przyjaźnie mogą się szybko zmieniać. Większość dzieci chętnie się dopasowuje i wypróbowuje nowe „osobowości”, aby zobaczyć, czy i gdzie pasują. Pod koniec trzeciej klasy większość dzieci:

  • ma chwile skrajnej niepewności i potrzebuje zachęty do nawiązywania relacji ze strony rodziców lub nauczycieli,
  • często zmienia się pomiędzy byciem pomocnym i optymistycznym a byciem niegrzecznym i samolubnym,
  • cieszy się z bycia częścią zespołu, grupy lub klubu,
  • spędza więcej czasu z rówieśnikami, często będąc pod ich wpływem (bierna postawa),
  • przeżywa okresy dramatycznych emocji i zniecierpliwienia oraz dotyka go poczucie, że wszyscy są przeciwko niemu, by następnie w efekcie niepozornych zmian zachowania innych zdecydować, że wszystko jest w porządku,
  • zaczyna widzieć rzeczy z punktu widzenia innych osób, włącza je do codziennego życia.

Powyżej opisane kamienie milowe są generalizowane – opracowane na podstawie doświadczeń nauczycieli, rodziców i lekarzy oraz obserwacji działalności uczniów szkół podstawowych. Ich zadaniem jest ułatwienie planowania procesu kształcenia oraz rozumienie potrzeb jednostek, zawsze jednak trzeba pamiętać, że każde dziecko rozwija się we własnym tempie.

HOLENDERSKIE SPOTKANIA Z GOŚĆMI

Holendrzy w swojej pracy szkolnej często podkreślają rolę nauczania zintegrowanego, opartego na zasadach harmonijnego kształcenia ogólnego. Bardzo...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy