Dołącz do czytelników
Brak wyników

Przeciwdziałanie budowaniu stereotypów w stosunku do dzieci niepełnosprawnych

Artykuły | 27 maja 2018 | NR 14
199

W dzisiejszym świecie – świecie uchodźców i emigrantów, świecie masowych ruchów ludności – problem zapobiegania uprzedzeniom i budowania otwartości na innych jest szczególnie ważny. Warto zastanowić się, jak skutecznie budować u dzieci –i dorosłych – tolerancję wobec innych. Dlatego podpowiemy, jak stwarzać atmosferę zapobiegającą powstawaniu stereotypów i uprzedzeń, szczególnie w stosunku do dziecka niepełnosprawnego w przedszkolu masowym.

Dziecko niepełnosprawne w szkole masowej1– edukacja włączająca

W 2012 r. Polska ratyfikowała Konwencję ONZ o prawach osób niepełnosprawnych i tym samym zadeklarowała, że celem polityki oświatowej państwa jest wprowadzenie włączającego modelu kształcenia. 

Głównym założeniem tego modelu jest to, że każde dziecko –niezależnie od stopnia niepełnosprawności – ma prawo do edukacji w najbliższej miejscu zamieszkania placówce, razem z dziećmi pełnosprawnymi. Sprzyja to integracji osób niepełnosprawnych ze środowiskiem.

Na drugim końcu skali stoi idea nauczania segregacyjnego, zakładającego tworzenie dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi oddzielnych ośrodków edukacji, takich jak np. przedszkola i szkoły specjalne czy ośrodki szkolno-wychowawcze dla dzieci niewidzących i słabowidzących, niesłyszących, głuchoniemych, z niepełnosprawnością intelektualną lub niepełnosprawnościami sprzężonymi.

Specjaliści dyskutują o wadach i zaletach takiego rozwiązania, dbając jednocześnie, aby nie deprecjonować placówek specjalnych. Polityka edukacyjna naszego państwa konsekwentnie, już prawie od dwudziestu lat dąży do wprowadzania włączającego modelu edukacji. Pierwszym, jasnym sygnałem było podpisanie w 1994 r. deklaracji z Salamanki2, która głosi m.in., że:

  • dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych muszą mieć dostęp do zwykłych szkół, które stawiają w centrum zainteresowania dziecko i zdolne są zaspokoić jego potrzeby,
  • zwykłe szkoły o tak otwartej orientacji są najskuteczniejszym środkiem zwalczania dyskryminacji, tworzenia przyjaznych społeczności, budowania otwartego społeczeństwa oraz wprowadzania w życie edukacji dla wszystkich, co więcej – zapewniają odpowiednie wykształcenie większości dzieci oraz poprawiają skuteczność oraz efektywność kosztową całego systemu oświaty. 

Idea nauczania włączającego opiera się na założeniu, że segregacja sprzyja budowaniu uprzedzeń i dyskryminacji w społeczeństwach oraz zmniejsza szanse edukacyjne dzieci niepełnosprawnych. 

Rozporządzenie MEN z 24 lipca 2015 r. określające warunki organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, czyli:

  • niesłyszących i słabosłyszących,
  • niewidomych i słabowidzących,
  • z niepełnosprawnością ruchową, w tym z afazją,
  • z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim, umiarkowanym lub znacznym,
  • z autyzmem, w tym z zespołem Aspergera,
  • z niepełnosprawnościami sprzężonymi 

zapewnia im możliwość pobierania edukacji we wszystkich typach placówek. Zatem dla przedszkolaków będą to: przedszkola ogólnodostępne, przedszkola ogólnodostępne z oddziałami integracyjnymi, przedszkola integracyjne, przedszkola ogólnodostępne z oddziałami specjalnymi, przedszkola specjalne oraz inne formy wychowania przedszkolnego.

W praktyce oznacza to, że dziecko z upośledzeniem intelektualnym, ruchowym lub społecznym może pojawić się w przedszkolu, w którym pracujesz. Pomyśl, jakie budzi to w tobie myśli i odczucia. Zapamiętaj je – zapisz, bo są ważne i wrócimy do nich za chwilę. 

Nauczanie włączające stawia przed pedagogami nowe wyzwania oraz konieczność takiej zmiany organizacji procesu wychowania i nauczania, aby uwzględniać potrzeby wszystkich dzieci – pełnosprawnych i niepełnosprawnych. Ale nie o organizacji nauczania traktuje ten artykuł. 

Dziecko niepełnosprawne w Twojej grupie, w Twoim przedszkolu – stereotypy i uprzedzenia

Kiedy ktoś – nazwijmy tę osobę X – dokonuje jakiegoś przestępstwa, to po aresztowaniu czy skazaniu takiej osoby dziennikarze telewizyjni często jadą do miejsca jej zamieszkania, aby porozmawiać z sąsiadami. Dopytują, jakim człowiekiem był X, co sąsiedzi o nim sądzą i czy mieli podstawy podejrzewać, że X dopuści się takiego czynu. 

Odpowiedzi hipotetycznych sąsiadów można – z grubsza – podzielić na dwie kategorie:

  • Tak, wyglądał na przestępcę, bo… (tu wybierz dowolne z zaproponowanych) był nieuprzejmy, źle mu z oczu patrzyło, nie kłaniał się, wyglądał, jakby był zdolny do przemocy, 
  • Nie, nie wyglądał na przestępcę, bo… (tu wybierz dowolne z zaproponowanych) był uprzejmy, dobrze mu z oczupatrzyło, kłaniał się, nie wyglądał, jakby był zdolny do przemocy.

Niezależnie od tego, czy potencjalny sąsiad potwierdzi, czy też nie, że X sprawia wrażenie przestępcy, to każdy z nich używa tego samego sposobu do opisu X – posługuje się stereotypami. Tu – stereotypami na temat przestępców. 

Każdy człowiek używa stereotypów w mniejszym lub większym stopniu. Upraszczają one życie, porządkują chaotyczną rzeczywistość, nie wymagają wysiłku poznawczego, są dostępne i powszechnie znane. To narzędzie do szybkiej oceny i poznania rzeczywistości, szczególnie – zjawisk nieznanych, niepokojących. 

W definicji Słownika języka polskiego stereotyp to

„uproszczony obraz kogoś lub czegoś, zwykle oparty na częściowo fałszywych sądach, funkcjonujący w świadomości społecznej i niełatwo zmieniający się”.

Zawiera spłycone, powierzchowne, zwykle nietrafne przeświadczenia dotyczące zjawisk czy grup społecznych. 

Głównym niebezpieczeństwem płynącym z używania stereotypów jest przypisywanie negatywnych, pejoratywnych cech osobom, które ich w rzeczywistości nie mają.

Stereotyp jest bowiem nieodłącznie związany z towarzyszącą mu reakcją emocjonalną, która uruchamia się spontanicznie i automatycznie zaraz po usłyszeniu nazwy nielubianej grupy (zjawiska). Stereotyp zmienia nasze postrzeganie rzeczywistości – stajemy się stronniczy. Zaczynamy interpretować zachowanie nielubianej osoby w sposób zgodny z naszym pierwotnym wyobrażeniem, czyli tak, aby potwierdzić nasze własne przekonanie, że dana osoba rzeczywiście ma negatywne cechy, które jej przypisujemy.

Stereotypy często leżą u postaw uprzedzeń. Niektórzy nawet używają tych słów zamiennie. Im silniej nacechowane emocjonalnie jest uprzedzenie, tym trudniej z nim walczyć (tym trudniej poddaje się racjonalnym argumentom). 

Dodatkowo, można mieć świadomość posługiwania się stereotypem lub czynić to nieświadomie.

PRACA WŁASNA NAUCZYCIELA I ZESPOŁU PRACA Z OTOCZENIEM SPOŁECZNYM DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO PRACA Z DZIECKIEM NIEPEŁNOSPRAWNYM

Praca nauczyciela nad wglądem we własne stereotypy i uprzedzenia

To trudne zadanie. Wymaga dużej samoświadomości,współpracy 
w zespole, może spotkania z zewnętrznym specjalistą (rada pedagogiczna, szkolenia), który pomoże w rozpoznaniu tematu. Jednak bez dostrzeżenia i nazwania własnych stereotypów na temat jakiejś grupy społecznej (zjawiska) nie ma szansy na pracę nad nimi i próbę zmiany.

Identyfikacja przypadków stereotypowego myślenia (reagowania) odnośnie dzieci niepełnosprawnych w codziennej praktyce przedszkolnej

Niezmiernie ważne jest identyfikowanie i nazywanie przypadków stereotypowego myślenia o dzieciach oraz sytuacji nawet niezamierzonego dyskryminowania dzieci niepełnosprawnych w przedszkolu.

Piotrek ma mózgowe porażenie dziecięce,porusza się wolniej – nie będziemy angażować go do zabaw grupowych, żeby się nie męczył. Zresztą on woli posiedzieć przy stoliku i pobawić się samochodzikami.

To znowu praca dla całego zespołu – często pedagog nie zdaje sobie sprawy ze swojego negatywnego nastawienia i potrzebuje mądrego wsparcia współpracowników. Ważne jest, by mieć gotowość do przyjmowania uwag innych. To trudne zadanie dla obu stron, zarówno informującego, jak i informowanego – układy w zespole bywają różne. Ważne jest, aby obie strony pamiętały, że nadrzędnym celem jest zapewnienie dziecku optymalnego rozwoju.

Modelowanie

Modelowanie jest jednym z najpopularniejszych sposobów uczenia się, przydatnym zwłaszcza przy przejmowaniu czyichś postaw i nastawień. Postawa nauczyciela, jego stosunek do dzieci niepełnosprawnych jest dla grupy przedszkolaków wyznacznikiem pożądanych zachowań, drogowskazem.

Dlatego t...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy