Dołącz do czytelników
Brak wyników

Komunikacja w szkole

12 maja 2020

NR 54 (Maj 2020)

Komunikacja z uczniem sprawiającym trudności

20

Komunikacja jest formą wymiany informacji między osobami, które spotykają się ze sobą na różnych płaszczyznach. Jest to najważniejsza umiejętność w życiu każdego człowieka. Cały czas bowiem jesteśmy zaangażowani w przekazywanie wiadomości i porozumiewanie się  z innymi.

Żyjemy w świecie, w którym potrzebujemy bliskości, poczucia bezpieczeństwa czy przyjaźni. Jesteśmy osobami społecznymi i inni ludzie pomagają nam osiągnąć cele, które sobie wyznaczyliśmy. Nie udałoby się tego zrobić bez komunikacji interpersonalnej. W związku z tym można uznać, że jakiekolwiek nieporozumienia często są efektem prowadzenie nieefektywnej komunikacji.
Komunikacja jest podstawą w budowaniu relacji uczeń – nauczyciel w szkole. Powinna być ona prowadzona jak najskuteczniej, tak żeby możliwe stało się zrealizowanie postawionych celów. Wykorzystuje się do tego szereg działań dydaktyczno-wychowawczych. Prawidłowo funkcjonująca relacja, oparta na zaufaniu, pomoże w rozwiązywaniu sporów i konfliktów oraz przyczyni się do efektywniejszego szukania rozwiązań problemów. Co jednak zrobić w sytuacji, kiedy trudno porozumieć się z uczniem? Jakie metody wykorzystać, aby zbudować z nim prawidłową relację?
Warto zauważyć, że wszelkie trudności komunikacyjne mogą być spowodowane barierami, które stawiają sobie zarówno uczeń, jak i nauczyciel. Zalicza się do nich:

  1. nastawienie – jest to pewnego rodzaju przekonanie o tym, jak będzie przebiegała rozmowa, zanim jeszcze się ona odbędzie; im bardziej negatywne nastawienie na początku, tym trudniej zbudować prawidłową relację,
  2. samopoczucie – nasze uczucia i emocje bardzo mocno determinują nasze zachowanie, więc trudny dzień, który mamy, nie będzie korzystnie wpływał na komunikację z osobami, z którymi się spotykamy,
  3. różnice kulturowe obecne przede wszystkim w tym, jakie wartości zostały nam przekazane w procesie wychowania,
  4. różnice w sposobie postrzegania rzeczywistości,
  5. wyznaczanie sobie różnych celów, czasem zupełnie odmiennych.

Wówczas może pojawić się błędne przekonanie, że druga osoba nie jest w stanie nas zrozumieć, ponieważ nic nas nie łączy. Warto jednak zawsze sobie przypomnieć, że nie istnieje idealny model komunikacji i jako ludzie zawsze będziemy różnić się między sobą. Nauczyciel musi jednak podjąć wyzwanie i szukać możliwości porozumienia się z każdym uczniem, niezależnie od tego, jak się zachowuje czy z jakiej rodziny pochodzi.
Lech Kacprzak1 wyróżnia dwa wzorce tego, jak może przebiegać komunikacja między uczniem a nauczycielem:

Rys. 1. Modele komunikacji uczeń–nauczyciel (źródło: L. Kacprzak, Kompetencje komunikacyjne nauczyciela w przezwyciężaniu agresji i przemocy środowiska szkolnego, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Stanisława Staszica, Piła 2006, s. 75.)

Ten pierwszy model nie istnieje już w czystej postaci. Bardzo trudno zbudować w nim zaufanie i poczucie bezpieczeństwa, ponieważ z góry zakłada, że najważniejszą osobą w relacji jest nauczyciel, a uczeń biernie powinien przyjmować wszystko, co zostało powiedziane. W modelu współpracującym uczniowie motywowani są do dyskutowania i odkrywania. Nie narzuca się im jednego poglądu na daną kwestię, ale podejmuje się działania mające na celu nauczenie ich, jak można kształtować własne zdanie. Wszystko to odbywa się w atmosferze wzajemnego szacunku i akceptacji.
To nauczyciel decyduje, jaki model jest dla niego bardziej optymalny i jemu bliższy. Niestety, na swojej drodzy nie spotyka tylko uczniów cichych, spokojnych i akceptujących to, co się dzieje. Niektórzy z nich prezentują trudne zachowania, czyli takie, które przeszkadzają nie tylko nauczycielowi, ale również rówieśnikom. Przejawiają się one przede wszystkich w sytuacjach, gdy:

  1. dziecko ma zupełnie inne dążenia niż osoba dorosła,
  2. dziecko nauczyło się, że im większy opór stawia, tym bardziej jest prawdopodobne, że osiągnie wyznaczony cel,
  3. dziecko nie odczuwa konieczności wykonania danego polecenia oraz nie bardzo wie, jak mogłoby się zachować inaczej w danej sytuacji.

Trudne zachowania pojawiają się częściej, gdy dziecko otrzymuje sprzeczne komunikaty, zwłaszcza w domu. Czasem również nauczyciele mają zupełnie inne oczekiwania w stosunku do niego, w związku z tym nie bardzo wie, co ma robić i w jaki sposób, żeby wszystkich zadowolić. Może się to przejawiać napadami złości, płaczem, krzykiem, tupaniem. Mówimy wtedy o uzewnętrznianiu trudnych zachowań. Jest to coś, co widzimy i na co możemy zareagować. Dużo trudniejszym doświadczeniem jest, gdy młody człowiek stawia bierny opór. Najczęściej wiąże się on z ciągłą odmową, odwlekaniem wykonania czegoś, używaniem kłamstwa czy zrywaniem kontaktu (np. poprzez odwracanie głowy czy zatykanie uszu).
Tutaj więc przed nauczycielem jest postawione nie lada wyzwanie. Musi bowiem nie tylko próbować zminimalizować skutki trudnych zachowań ucznia, ale również sprawić, żeby chciał on rozmawiać o swoich problemach. Pedagog powinien więc dążyć do tego, aby budować z podopiecznymi skuteczną relację, opartą na:

  • otwartości, uczciwości i przejrzystości – nikt niczego nie udaje, wszystko jest przekazywane szczerze i bezpośrednio zainteresowanym osobom,
  • wzajemnej zależności – uczeń musi mieć bowiem świadomość, że nie tylko on jest zależny od nauczyciela, ale też że on jest potrzebny nauczycielowi,
  • poszanowaniu odrębności, czyli zaakceptowaniu tego, że każdy człowiek jest inny i może mieć własne, niepowtarzalne pomysły i zupełnie inne oczekiwania,
  • uwzględnianiu swoich potrzeb – potrzeby każdej ze stron są tak samo ważne, w związku z tym należy je brać pod uwagę i zaspokajać w równym stopniu, tak by nie działo się to kosztem drugiej osoby.

Niestety, bardzo często jest tak, że nauczyciel odpowiada na problemy ucznia językiem, w którym brakuje akceptacji. Thomas Gordon2 zauważa, że w takiej sytuacji w komunikacji pojawiają się komunikaty wykorzystujące nieprawidłowe mechanizmy. Zalicza się tu:

  1. nakazywanie, wydawanie jednostronnych poleceń,
  2. wygłaszanie kazań, moralizowanie,
  3. doradzanie, sugerowanie jakiegoś rozwiązania, podawanie gotowych rozwiązań,
  4. pouczanie, robienie wykładu, dawanie logicznych argumentów,
  5. osądzanie, krytykowanie,
  6. wyśmiewanie, obrzucanie wyzwiskami,
  7. interpretowanie, diagnozowanie, dokonywanie analizy,
  8. próby poprawy nastroju ucznia lub odsunięcie problemu, zaprzeczenie, że on kiedykolwiek istniał.

Wszystkie te mechanizmy może cechować dodatkowo sarkazm lub dowcipkowanie, co tylko potęguje uczucie niechęci u ucznia. Poza tym może on czuć się urażony, a nawet poniżony. Z drugiej strony istnieje prawdopodobieństwo, że w dziecku pojawi się tak wiele negatywnych odczuć, że będzie dążyło do odwetu. Wszystkie te działania sprawiają również, że uczeń czuje się mało ważny, zignorowany, czasem ma poczucie winy. Bywa, że żałuje tego, że zwierzył się ze swoich problemów nauczycielowi. A w konsekwencji prowadzi to do nieufności. W trudnych sytuacjach nawet pochwała, którą nauczyciel kieruje w jego stronę, może zostać zrozumiana opacznie, jako coś nieszczerego, co należy odrzucić. Niezwykle często wykorzystuje się te strategie właśnie w relacji z uczniami trudnymi. Fakt ten decyduje nie tylko o jakości ich życia, ale również o tym, jak będzie wyglądała ich komunikacja z innymi ludźmi.
Brak akceptacji cechujący tego typu komunikację powoduje, że ludzie zamykają się w sobie, stają się bardziej niespokojni oraz zaczynają przejawiać reakcje obronne. Nie chcą mówić, rozmawiać z innymi. Niechętnie dzielą się swoimi spostrzeżeniami i doświadczeniami. Należy zwrócić więc szczególną uwagę na język akceptacji, który jest jedną z konstruktywnych metod niesienia pomocy uczniom. W procesie komunikacji najważniejszym i zarazem najskuteczniejszym narzędziem jest słuchanie. Stanowi ono swoiste zachęcenie, zaproszenie do mówienia i opowiadania o swoich troskach i problemach. Słuchanie jest takim działaniem, które pokazuje młodemu człowiekowi, że jest dla nas ważny, że liczymy się z tym, co ma nam do przekazania, akceptujemy go takiego, jakim jest, i jesteśmy gotowi mu pomóc.
Thomas Gordon wyróżnia cztery sposoby słuchania uczniów:

  1. milczenie, czyli bierne słuchanie, jest niezwykle ważnym, bezsłownym komunikatem dającym uczniowi poczucie, że jest w pełni akceptowany, dzięki temu zachęcającym go do dalszego mówienia i otworzenia się przed nauczycielem,
  2. odpowiedzi potakujące, pokazujące, że jesteśmy zainteresowan...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy