Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

16 października 2018

NR 40 (Październik 2018)

Fonoholizm – nadużywanie smartfonów Najważniejsze symptomy oraz czynniki ryzyka

0 274

Nowe technologie mają ogromny wpływ na współczesną rzeczywistość i życie ludzi. Obecnie wiele dzieci i nastolatków spędza całe dnie używając telefonu komórkowego.

Rok 1969 był – jak się później okazało – rokiem przełomowym dla funkcjonowania ludzi na ziemi. W tym roku na Stanford University grupie naukowców udało się wysłać po raz pierwszy w historii wiadomość e-mail. Od tego czasu obserwujemy gwałtowne zmiany społeczne w zakresie aktywności zawodowej, spędzania czasu wolnego, przepływu środków finansowych, życia rodzinnego, moralności czy religijności. Nikt z wynalazców Internetu nie zdawał sobie pół wieku temu sprawy, jak ważne w przyszłości okaże się być używanie mediów cyfrowych włączonych do sieci. Internet – rozumiany jako jedna z manifestacji ludzkiego bycia i życia - może być wielką szansą rozwoju jego użytkowników, nadużywany  i używany bez należytej kontroli zawsze będzie przyczyniał się do negatywnych konsekwencji w wymiarze zdrowia somatycznego, duchowego, psychicznego czy społecznego. Dynamika problemów będących konsekwencją nadużywania internetu zdaje się przyspieszać w połowie lat dwutysięcznych, kiedy internet zyskuje charakter mobilny, i jako taki dostępny jest w kieszeni użytkownika w postaci smartfona. To właśnie mobilność urządzeń cyfrowych i ich bezpośrednie podłączenie do sieci internetu powoduje, że od pewnego czasu w przestrzeni publicznej coraz częściej dotykamy problemu nadużywania technologii informacyjno-komunikacyjnych.
Szczególnym zjawiskiem świadczącym o utracie kontroli nad używaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych jest problemowe korzystanie ze smartfona. Fonoholizm – bo o tym zjawisku mowa – najogólniej rzecz ujmując odnosi się do zaburzenia behawioralnego w postaci nałogowego używania telefonu komórkowego. Problem ten pozostaje doświadczeniem osób, które nie potrafią normalnie funkcjonować bez ciągłej obecności telefonu komórkowego. Urządzenie to włączone jest 24 godziny na dobę, ciągle pozostaje w zasięgu ręki, zabierane jest wszędzie tam, gdzie jest to możliwe. Osoba nadużywająca smartfona – fonoholik – cały czas sprawdza, czy nie ma jakiegoś powiadomienia, a z różnych względów nie mogąc odebrać telefonu czuje niepokój, rozdrażnienie, a nawet skłonna jest do agresji. Problem fonoholizmu, zdawać by się mogło, zagraża jedynie dzieciom i młodzieży, jednakże co do istoty dotykać może osób w różnym wieku.
Kiedy zaczyna się fonoholizm? Na tak postawione pytanie trudno jest w sposób zdecydowany odpowiedzieć (tym bardziej, że na dzień dzisiejszy nie ma żadnych testów psychologicznych mierzących poziom naszego przywiązania do smartfona), jednakże istnieją co najmniej trzy źródła wiedzy w tym zakresie: widoczne zachowania użytkowników, odczucia psychiczne towarzyszące (nie)używaniu mediów cyfrowych oraz negatywne skutki z tym związane. Tabela 1 zawiera najważniejsze objawy wskazujące, iż użytkownik urządzenia mobilnego utracił kontrolę nad swoim smartfonem. Nie należy owych treści traktować jako listy zamkniętej.
Prowadzone w latach 2015–2016 przez Fundację Dbam o Mój Z@Sięg oraz Uniwersytet Gdański badania na próbie 22 086 uczniów w wieku 12–18 lat wskazują, iż realny poziom nadużywania smartfonów kształtuje się na poziomie 2–3%, jednakże doświadczanie poszczególnych objawów tego uzależnienia może dać dużo do myślenia.

Tabela 1. Źródła wiedzy stanowiące o symptomach nadużywania telefonu komórkowego
ZACHOWANIA PSYCHIKA NEGATYWNE SKUTKI
  • nierozstawanie się ze swoim telefonem,    
  • ciągłe sprawdzanie urządzenia i uruchamianie telefonu (np. częste sięganie po telefon, częste używanie go, sprawdzanie, trzymanie w dłoni bądź blisko siebie, przed sobą),
  • przerywanie spotkań/rozmów w celu odebrania bądź nawiązania połączenia/wiadomości,
  • wychodzenie z sali szkolnej w celu odebrania bądź nawiązania połączenia/ wiadomości,
  • częste robienie zdjęcia typu selfie i dzielenie się nim z innymi użytkownikami sieci,
  • korzystanie z urządzeń w miejscach i sytuacjach, w których nie powinno się tego robić (np. prowadzenie samochodu, przechodzenie przez jezdnię),
  • ukrywanie przed innymi (na przykład przed rodzicami) czynności związanych z używaniem smartfona,
  • realizacja czynności ze smartfonem w ręku
  • odczuwanie silnej potrzeby lub wręcz poczucia przymusu korzystania z telefonu,
  • ciągła gotowość na odpisanie na e-maila, sms, 
  • odczuwanie niepokoju, rozdrażnienia, gorszego samopoczucia przy próbach przerwania/ograniczenia korzystania z Internetu, komputera,
  • wyraźna niezgoda i niezadowolenie z powodu ograniczenia możliwości korzystania z telefonu,
  • odczuwanie niepokoju, rozdrażnienia w sytuacjach zabronienia korzystania z telefonu komórkowego,
  • podkreślanie ważności wpływu bycia online na dziejące się wydarzenia,
  • wysokie poczucie bezpieczeństwa związane z byciem online,
  • przeżywanie strachu (lęku) z powodu niebycia w głównym nurcie informacji,
  • przeżywanie negatywnych emocji związanych z niemożnością połączenia się z Internetem (np. szukanie zasięgu za wszelką cenę)
  • zaniedbywanie innych aktywności lub dotychczasowych zainteresowań na rzecz korzystania z telefonu,
  • wycofanie się z dotychczasowych relacji z innymi i zamykanie się w świecie wirtualnym, 
  • korzystanie z Internetu/urządzeń pomimo szkodliwych następstw (niewyspanie, nieodpowiednie i nieregularne żywienie, zaniedbany wygląd, niewywiązywanie się ze swoich szkolnych, zawodowych, rodzinnych obowiązków),
  • nadmierne rozproszenie i dekoncentracja, np. na zajęciach lekcyjnych i poza nimi,
  • problem z właściwym gospodarowaniem własnym czasem wolnym,
  • częste nudzenie się i nicnierobienie, brak wyraźnej pasji w życiu, niski poziom angażowania się w sprawy szkolne,
  • niska aktywność ruchowa, brak spędzania czasu wolnego w sposób aktywny,
  • przejawianie tendencji do autoizolacji, pozostawanie na uboczu grupy,
  • ogólne przemęczenie organizmu, przeciążenie informacyjne
  • Zdecydowana większość badanych uczniów wyraża przekonanie, że od korzystania z urządzeń można się uzależnić (77%), a znajomość osób uzależnionych od smartfonów jest powszechna (ponad 70% uczniów zna przynajmniej jedną taką osobę).
  • Na pytanie, czy Ty sam jesteś osobą uzależnioną od telefonu komórkowego co piąty uczeń (20,8%) odpowiada w sposób twierdzący, prawie co dziesiąty zaznacza odpowiedź „trudno powiedzieć”. Warto dodać, że subiektywne poczucie bycia osobą uzależnioną wyrażone w jednym pytaniu ściśle koreluje z ogólną skalą fonoholizmu. Oznacza to, że badani uczniowie raczej dobrze wyczuwają własne problemy z nałogowym korzystaniem z telefonów komórkowych.
  • W opinii większości badanych osób uzależnienie od smartfona jest bardziej możliwe w przypadku dzieci niż osób dorosłych. Jest bardziej możliwe wśród dzieci, których rodzice również przejawiają symptomy uzależnienia. Problem szeroko rozumianego problemu e-uzależnień (uzależnienie od telefonu komórkowego, komputera, Internetu w sposób wyraźny dostrzegają badani nauczyciele, którzy wskazują, że w ciągu ostatnich pięciu lat problem nałogowego i niekontrolowanego korzystania z mediów cyfrowych wśród uczniów zdecydowanie się nasilił. Przekonani są o tym nie tylko uczniowie i nauczyciele, ale również rodzice. Prowadzone badania wykazały, że część z nich wskazuje na własne uzależnienie od korzystania z cyfrowych narzędzi komunikacji.
  • Ok. 2–3% przejawia wyraźne symptomy uzależnienia od urządzeń cyfrowych podłączonych do sieci internetowej. Symptomy te dotyczą zarówno emocji [np. brak poczucia bezpieczeństwa, brak wpływu na dziejące się wydarzenia, niepokój i lęk związany z byciem poza głównym obiegiem informacji – syndrom FOMO), ale i zachowań (np. nierozstawanie się z własnym telefonem (45,8%), ciągłe dotykanie go i odblokowywanie ekranu (38,6%), korzystanie z telefonu o każdej porze dnia i nocy (49%), nałogowe oczekiwanie na kontakt innych – 35,3%] jak i przekonań (np. niewyobrażanie sobie dnia bez używania smartfona – 37,5%).
  • Część badanej młodzieży wskazuje również na różnego rodzaju skutki, które mogą świadczyć o kompulsywnym używaniu urządzeń mobilnych włączonych w sieć (np. przemęczenie, obniżony nastrój, niewywiązywanie się z własnych obowiązków, drżenie rąk i agresja związana z niemożnością skorzystania z urządzenia i Internetu).
  • Statystyczne analizy zjawiska fonoholizmu dowiodły, że:
    • w ogólnej skali fonoholizmu dziewczęta przejawiają wyższe wyniki niż chłopcy, a różnice między nimi są statystycznie istotne,
    • uczniowie szkół podstawowych zdecydowanie rzadziej niż ich koledzy i koleżanki z gimnazjum i szkół ponadgimnazjalnych przejawiają symptomy nałogowego korzystania z telefonów komórkowych,
    • ci uczniowie, którzy zadeklarowali, że w ich domach nie istnieją żadne zasady dotyczące korzystania z telefonów komórkowych oraz wskazali, że ich rodzice nie rozmawiają z nimi na temat szkodliwości niekontrolowanego korzystania z telefonów komórkowych osiągają statystycznie znacząco wyższe wyniki w ogólnej skali fonoholizmu,
    • istnieje niska, ale istotna korelacja pomiędzy ogólnym wynikiem w skali fonoholizmu a uwikłaniem w problem cyberprzemocy (bycie ofiarą albo sprawcą cyberprzemocy),
    • istnieje ścisła zależność między wysokim wynikiem uzyskiwanym w skali fonoholizmu a posiadaniem aktywnego konta na portalu społecznościowym. Bezsprzecznie można wysnuć wniosek, że osoby, które są aktywnymi członkami social mediów częściej od pozostałych osób w sposób niekontrolowany i nałogowy sięgają po telefon komórkowy (w dużej mierze narzędzie, jakim jest urządzenie mobilne, służy młodzieży właśnie do korzystania z mediów społecznościowych),
    • wyższy poziom nałogowego korzystania z telefonów komórkowych przejawiają te osoby, które wskazują, iż nie mają żadnych zainteresowań.

Bardzo ważnym pytaniem pozostaje to, które odnosi się do czynników sprzyjających problemowemu używaniu smartfona. I choć modele dotyczące uzależnień behawioralnych wskazują bardzo często na powody biologiczne (genetyczne, znacząca rola układu ośrodka nagrody), psychiczne (spektrum zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, problemy z regulacją afektu, niska sa...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy