Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zajęcia na czasie

12 maja 2020

NR 54 (Maj 2020)

Elementy koncepcji planu daltońskiego  w edukacji wczesnoszkolnej

15

Indywidualizacja pracy z dzieckiem to podstawowe założenie koncepcji planu daltońskiego, której tradycja sięga początków poprzedniego stulecia. Mimo upływu lat założenia opracowane przez Helen Parkhurst są nadal aktualne, a ponadto poddawane są ciągłym modyfikacjom i obecnie wykorzystuje się je na wszystkich etapach edukacyjnych.

Po pierwsze, filozofia planu daltońskiego opiera się na trzech głównych filarach:

Wolność – każde dziecko ma prawo wyboru, podejmowanie aktywności edukacyjnych jest dobrowolne i opiera się na motywacji będącej wynikiem naturalnych potrzeb charakterystycznych dla tego wieku. W praktyce wygląda to następująco – nauczyciel nie stosuje przymusu, uczeń sam decyduje o czasie, sposobie i kolejności wykonywania zadań. Rezygnując z przymusu, stosuje się jasne, zrozumiałe i konsekwentnie przestrzegane zasady. Mimo że z pozoru wydaje się to niemożliwe, ale dzięki wolności uczeń wdraża się do odpowiedzialności, ponieważ wymaga się od niego świadomego wyboru i umiejętnego planowania podejmowanych aktywności edukacyjnych. W efekcie uczeń staje się świadomym uczestnikiem procesu edukacyjnego.
Samodzielność – uczeń pracuje samodzielnie, podejmuje próby poszukiwania własnych rozwiązań, nauczyciel przekazuje mu jedynie wskazówki, nie podsuwa gotowych pomysłów, jest partnerem do dyskusji, jeśli zajdzie taka potrzeba. Ważne, aby wyzwania stawiane uczniom odpowiadały ich indywidualnym możliwościom.
Współpraca – dziecko jako członek grupy przedszkolnej lub klasy szkolnej, nawet jeśli wykonuje pewne zadania samodzielnie, indywidualnie, to jednak uwzględnia potrzeby innych członków tej społeczności. Pracując w zespole, dziecko rozwija swoje kompetencje komunikacyjne.
Należy pamiętać, że – aby wprowadzić elementy tej koncepcji w nauczaniu systemowym – niezwykle ważne jest odpowiedzialne i konsekwentne działanie wszystkich nauczycieli po to, by osiągnąć założony cel. Jakiekolwiek odstępstwa mogą doprowadzić do dezorganizacji burzącej poczucie bezpieczeństwa oraz zakłócającej edukację.

Po drugie, rola nauczyciela.

Nauczyciel określa reguły obowiązujące przy podejmowaniu poszczególnych aktywności. Zapoznaje dzieci z konsekwencjami będącymi wynikiem przestrzegania reguł lub ich pomijania. Inicjuje działalność dzieci, konsultuje oraz ocenia. W praktyce oznacza to, że nauczyciel przekazuje dzieciom wzorce poprawnie wykonanego zadania, kontroluje aktywność dzieci i ich postępy, a kiedy zachodzi taka konieczność, koryguje ich działania. Końcowym elementem jest ocena uzyskanego efektu w oparciu o ustalone kryteria. Najistotniejszy jest fakt, że nauczyciel nie wyręcza dzieci.
Pracując w oparciu o tę koncepcję, należy zmienić tok myślenia i nie działać w oparciu o gotowy plan, a wciąż modyfikować i usprawniać aktywności proponowane uczniom. Ważne, aby nauczyciel, przygotowując zadania dla uczniów, zastanowił się nad następującymi kwestiami:

  1. Czy działania, które chcę zaproponować moim uczniom, rozwijają w nich umiejętność współpracy, motywują do współdziałania i uczenia się we współpracy?
  2. Czy przygotowane są w taki sposób, aby uczniowie mogli je wykonać samodzielnie?
  3. Czy instrukcje są czytelne, a polecenia jasne?
  4. Czy uczniowie nie będą mieli problemów ze zdobyciem materiałów potrzebnych do wykonania zadania?
  5. Czy przez metody i formy, jakimi pracuję z moimi uczniami, daję im możliwość rozwijania odpowiedzialności – nie tylko za efekt pracy, ale również za sposób dochodzenia do wiedzy i wywiązywanie się z podjętych zobowiązań?
  6. Czy planując daną aktywność (dzień, tydzień pracy), przeznaczyłem czas na refleksję i samoocenę?
  7. Czy zapewniam uczniom czas na zastanowienie się nad tym, jak pracowali, w jaki sposób realizowali założone cele i czy zostały one osiągnięte?

Po trzecie, odpowiednia przestrzeń.

W tej koncepcji ogromną wagę przywiązuje się do przestrzeni, która jest kluczowym elementem wpływającym na efektywność procesu uczenia się. Wśród elementów wypełniających przestrzeń można wskazać odpowiednie pomoce, które jednocześnie pełnią funkcję dekoracji, oraz aranżacje i wyodrębnienie miejsc, kącików i ośrodków zachęcających do podejmowania konkretnych czynności edukacyjnych lub relaksacyjnych. 
Niezwykle ciekawą propozycję ośrodków zainteresowań przedstawiają B. Bilkiewicz-Kuźnia oraz T. Parczewska:
ośrodek biblioteczny, wyposażony w: książki, encyklopedie, czasopisma, historyjki obrazkowe, ilustracje, litery magnetyczne, suwaki, rozsypanki literowo-sylabowo-wyrazowe, łamigłówki, krzyżówki, rebusy, zabawy planszowe, układanki tematyczne, mozaiki literowe, wyrazy i zdania do czytania globalnego, gry planszowe, kasety i płyty, magnetofon, dyktafon, mapy, zszywacze, folie, kalkę, pieczątki, przybory do pisania, rysowania i kolorowania, karty pracy do pisania po śladzie, kalki do kalkowania, komputery z dostępem do Internetu, rzutnik pisma,

  • ośrodek ekspresji ilustracyjno-wizualnej, wyposażony w: scenę, kurtynę, parawany, mikrofon, stroje do przebierania się, marionetki, kukiełki, pacynki, plastelinę, kartony różnego formatu, kształtu i faktury, kalkę techniczną, bibułę, krepinę, gazę, papier kolorowy, wzorniki do odrysowywania, modelinę, masę solną, zestawy do majsterkowania, domki dla lalek, przybory do rysowania i malowania, stemple, druciki, skrzynię skarbów,
  • ośrodek muzyczny, wyposażony w: instrumenty perkusyjne, grzechotki, brzękadełka zrobione z plastykowych i metalowych puszek, sitek, kapsli, drewnianych patyków, inne niekonwencjonalne instrumenty muzyczne (puszki z grochem i kaszą, pudełka z kasztanami, grzebienie), sprzęt do nagrywania i odtwarzania muzyki, dyktafon, słuchawki, komputer z kartą muzyczną, ilustracje, płyty CD i kasety z muzyką poważną, rozrywkową, z instruktażem, odgłosami różnych środowisk, ilustracje instrumentów muzycznych i ich nazwy, pianino,
  • ośrodek naukowo-eksperymentalny i matematyczny, wyposażony w: przedmioty do manipulowania, kalkulatory, klocki, kostki do gry, gry planszowe, kolorowe pionki, spinacze, guziki, klamerki do bielizny, bryły geometryczne, mozaikę geometryczną, liczmany, cyfry, znaki matematyczne, patyczki, klocki Dinesa i liczby w kolorach, geoplany, gumki, miary metryczne, banknoty i monety, kompasy, lupy, lornetki, mikroskopy, pojemniki różnej wielkości, konewki, termometry, wiatromierz, deszczomierz, stopery, hodowle i uprawy ziół, terrarium dla owadów, akwarium z rybami, akwarium dla żab i żółwi, eksponaty przyrodnicze, kamienie, minerały, przetwory, makietę układu słonecznego, kalendarz pogody, zielniki, albumy, fotografie, komputery,
  • ośrodek odpoczynku, marzeń i relaksacji, wyposażony w: namiot, zabawki – przytulanki, książki, kanapę, hamak, fotel bujany, poduchy, piłki do siedzenia, karimaty, małe poduszeczki, dyski do siedzenia, piłki terapeutyczne, płytotekę z muzyką relaksacyjną,
  • ośrodek budowniczo-malarski, wyposażony w: klocki różnej wielkości, kształtu i koloru, pudełka, papiery do rysowania i malowania, brystol, gazety, kartony, plastelinę, modelinę, ciastolinę, kleje, żele, glinę, gips, pędzle różnej wielkości, pojemniki na wodę, materiał przyrodniczy do konstruowania, wałki do malowania, farby, palety, sztalugi, kredki, kredę kolorową, węgiel rysunkowy, flamastry, zakreślacze, pojemniki plastikowe, butelki po napojach, pojemniki po nabiale, wytłaczanki, opakowania po żarówkach, wkręty różnej długości, narzędzia do majsterkowania, zestawy montażowe ze schematami, taśmy klejące.

Z uwagi na ograniczenia powierzchni klasy niektóre szkoły decydują się na zagospodarowanie nieużywanych pomieszczeń (składziki, piwnica, strych) na tematyczne pracownie.

Po czwarte, pomoce dydaktyczne, dzięki którym możemy wprowadzać zasady wolności, samodzielności, odpowiedzialności i współpracy.

Tab. 1. Przykłady pomocy dydaktycznych wykorzystywanych w koncepcji daltońskiej1
Nazwa pomocy Charakterystyka zastosowania
Plany dnia wraz z tabliczkami Na tabliczkach schematycznie przedstawiany jest plan lekcji ucznia na każdy dzień tygodnia – nauczyciel wywiesza zapełnioną planszę na ścianie i uczeń w każdym momencie może sprawdzić, jaka lekcja będzie za chwilę i jakie przybory/materiały będą mu potrzebne, np. po przerwie będą zajęcia matematyczne – trzeba przygotować właściwy podręcznik, ćwiczenia, linijkę, ołówek itp. Łatwiej wtedy przeanalizować dziecku przebieg dnia w szkole, podsumować to, co było i będzie, przypomnieć sobie, co uczeń robił na zajęciach w klasie itp. Celem tego działania jest wizualizacja porządku dnia. Taki harmonogram z założenia ma budzić w dziecku poczucie odpowiedzialności za przygotowanie się do kolejnych zajęć
Tablice zadań Uczeń wybiera sobie zadanie dodatkowe do wykonania z propozycji całego tygodnia i wiesza je przy swoim nazwisku. Może odznaczyć je dopiero po jego wykonaniu. Tablica jest cały czas dostępna dla uczniów, by mogli dokonywać samokontroli (im młodszy uczeń, tym częściej będzie potrzebna pomoc nauczyciela – ważne, by wyrobić u dziecka nawyk). Celem tego działania jest wizualizacja zadań. Nauczyciel również może kontrolować postępy dzieci. Ostatni dzień tygodn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy