Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

8 grudnia 2020

NR 59 (Grudzień 2020)

Dziecięce mindfulness z muzyką

57

Świadoma obserwacja wynikająca z ciekawości otoczenia powoduje, że dziecko, zdecydowanie intensywniej niż osoba dorosła, doświadcza 
i przeżywa to, co spotyka na swojej drodze. Szczególnie, gdy te doświadczenia pojawiają się w jego życiu po raz pierwszy. 

Poznając świat, ucząc się nowych umiejętności czy pogłębiając wiedzę, dziecko jawi się jako doskonały przykład osoby uważnej. Obserwując dziecko poznające świat, żałujemy, że jako dorośli nie mamy w sobie takiej determinacji i siły woli w podążaniu za własną ciekawością, że żyjąc przeszłością lub przyszłością – zapominamy o teraźniejszości. Z biegiem lat dziecko zaczyna stykać się jednak z innymi obszarami rzeczywistości, które nie zawsze wzbudzają w nim spokój i zaciekawienie, ale coraz częściej frustrację lub stres. Przejście z etapu przedszkolnego na szkolny nierzadko wiąże się z dodatkowymi obowiązkami, z którymi dziecko może sobie nie radzić poznawczo lub/i emocjonalnie. Wówczas istotne jest wsparcie bliskiej osoby dorosłej – rodzica, nauczyciela – który może wyposażyć dziecko w narzędzia ułatwiające osiąganie spokoju i uważności, nawet w sytuacjach trudnych.

POLECAMY

Jednym z takich narzędzi może być popularna ostatnio praktyka mindfulness, którą dodatkowo możemy wzmocnić lub uatrakcyjnić możliwościami i zasobami muzyki.

Czym jest mindfulness?

W literaturze przedmiotu znajdujemy kilka definicji pojęcia „mindfulness”, wśród których dominuje postrzeganie go jako procesu koncentrowania uwagi na wewnętrznych i zewnętrznych bodźcach występujących w danej chwili. W ujęciu dosłownym mindfulness jest tłumaczone jako „uważność” (od angielskiego przymiotnika mindful – uważny, świadomy), dlatego w Polsce często mówi się o praktyce (praktykowaniu) uważności. Wśród określeń opisujących mindfulness pojawia się także określenie „uważna obecność”, co wskazuje na intencjonalny i świadomy charakter procesu „bycia tu i teraz”. Pomysłodawca programu medycznego i psychologiczno-edukacyjnego Mindfulness-Based Stress Reduction, założyciel Ośrodka Uważności w Medycynie, Opiece Zdrowotnej i Społeczeństwie Wydziału Medycznego Uniwersytetu w Massachusetts, Jon Kabat-Zinn, opisywał medytację mindfulness jako stan świadomości będący wynikiem intencjonalnego i nieoceniającego kierowania uwagi na to, czego doświadczamy w chwili obecnej. Pojęcie „chwili obecnej” jest kluczowe w rozumieniu procesu mindfulness.

Według American Psychological Association mindfulness nie jest konkretną cechą, ale stanem psychofizycznym. Chociaż może być promowana przez pewne praktyki lub czynności, takie jak medytacja, nie jest z nimi równoważna. Praca z oddechem, tak istotna w medytacji, mająca na celu „oczyszczenie” umysłu z gonitwy myśli, może stanowić bazę praktyki uważności lub być jednym z proponowanych ćwiczeń. Jednak istotnym aspektem praktyki uważności jest nie tylko „oczyszczenie” umysłu, ale przede wszystkim pełne odczuwanie danej chwili, świadome doświadczanie zachodzących w umyśle i poza nim procesów, emocji, przeżyć, obrazów, dźwięków, celowe doświadczanie świata wszystkimi zmysłami. Intencjonalne i świadome „bycie tu i teraz”, w danym momencie, bez wybiegania w przeszłość i przyszłość, stanowi doskonały fundament do dostrzegania, nazywania i rozumienia własnych potrzeb i emocji odczuwanych w konkretnym momencie. Dzięki uważności na wszystko, czego doświadczamy, w życiu człowieka pojawia się więcej akceptacji, a mniej oceniania. Koncentracja na chwili obecnej pozwala na uporządkowanie myśli, które w XXI wieku rzadko skupiają się na teraźniejszości, bezustannie będąc w procesie analizy i syntezy tego, co już się wydarzyło i tego, co jeszcze przed nami.

Praktyka uważności u dzieci

We współczesnym świecie umysł człowieka jest nieustannie otaczany nadmiarem bodźców wzrokowych i dźwiękowych, informacji, powiadomień, przypomnień, zadań do zrealizowania. Pomimo coraz większej liczby urządzeń mających na celu ułatwienie życia czy też zaoszczędzenie czasu, chwile wolne od analizowania i planowania występują w życiu dorosłego niezwykle rzadko. Ciągła gonitwa myśli, dodatkowo stymulowana różnego rodzaju aplikacjami, reklamami, programami, wpływa na podnoszenie się poziomu stresu, który z kolei negatywnie oddziałuje na funkcjonowanie człowieka. Tak samo jak dorośli, dzieci również doświadczają codziennego stresu. Obowiązki szkolne i pozaszkolne mogą stać się dla dziecka źródłem lęku i niepokoju, szczególnie gdy jest ich na tyle dużo, że nie pozostaje czasu na swobodną zabawę lub relaks. Ponadto, obserwując świat dorosłych, dziecko z czasem zaczyna przyjmować postawy rodziców i najbliższych, traktując gonitwę za obowiązkami do zrealizowania jako jedyny możliwy „wzór na życie”.

Badania pokazują, że długotrwały i silny stres może prowadzić u dzieci do napadów lęku, ataków paniki, złości, może zakłócać proces myślenia, koncentracji uwagi, motywacji, przeszkadzać w uczeniu się, a tym samym skutkować obniżeniem wyników szkolnych. Stres wynikający z nadmiaru obowiązków, braku kompetencji w zakresie radzenia sobie z destrukcyjnymi emocjami, poczuciem osamotnienia może powodować głębsze problemy, z którymi boryka się coraz liczniejsza grupa dzieci i nastolatków. Zaburzenia koncentracji, brak umiejętności skupienia się na jednej czynności, próby samobójcze, samookaleczenia, agresja, zaburzenia jedzenia, depresja, nieradzenie sobie z trudnymi emocjami to tylko niektóre z trudności, jakich może doświadczać współczesne dziecko. Z pomocą przychodzi mindfulness, które staje się dla dziecka narzędziem pozwalającym mu na radzenie sobie z destrukcyjnymi emocjami czy wręcz zapobiega im w przyszłości.

Dziecko, szczególnie na etapie edukacji przedszkolnej i wczesnoszkolnej, ma w sobie ogromne pokłady uważności. Można to zaobserwować szczególnie podczas zabaw iluzyjnych (fikcyjnych), czyli zabaw w role. W czasie trwania zabawy dziecko, przenosząc się w swój wyimaginowany świat, pozostaje skupione i skoncentrowane na działaniu, nawet jeśli trwa ono kilka godzin. Przyjemność płynąca z kreowania nowej rzeczywistości pozwala dziecku na długotrwałe praktykowanie uważnego doświadczania danej chwili. Zabawa iluzyjna staje się zarówno metodą porządkowania zdobytych doświadczeń, jak i czasem relaksu i odprężenia. Podczas tego typu zabawy dziecko pozostaje uważne i skoncentrowane na działaniu.

Niestety, coraz częściej zauważalne jest, iż dzieci nie potrafią skupić swojej uwagi dłużej, nawet na czynnościach, które sprawiają im przyjemność. Wiele z nich potrzebuje ciągłych zmian, nowych bodźców i doświadczeń, a czasochłonna zabawa iluzyjna staje się czynnością nudną i niepożądaną. Istotne jest, aby w miarę wcześnie zauważać problemy z uważnością dziecka i reagować na nie, proponując krótkie i nieprzysparzające trudności czynności, wspierające koncentrację i uwagę dziecka. Wśród takich działań można wyróżnić szereg ćwiczeń z obszaru mindfulness, z których znakomita część może być wykonywana zarówno przez dzieci, jak i przez dorosłych (wspólna praktyka dodatkowo pogłębia bliskie relacje między dzieckiem a rodzicem).

Rozpoczęcie praktyki uważności we wczesnym okresie życia daje dzieciom dużo korzyści. Dziecko otrzymuje narzędzia do stymulowania kompetencji koncentracji uwagi, samoświadomości własnego ciała, emocji, bycia uważnym zarówno na sobie, jak i na innych. Dziecięce mindfulness daje możliwość zatrzymania się, odnalezienia wewnętrznego spokoju, nabrania dystansu do przeżyć i doświadczeń, wsłuchania się w swoje potrzeby. Dzięki praktykowaniu uważności dziecko zaczyna reagować z większą życzliwością i sympatią na kontakty z innymi, co ma duże znaczenie dla funkcjonowania w społeczeństwie rodzinnym i szkolnym. Praktykowanie uważności wpływa korzystnie na samopoczucie dziecka, akceptację siebie i zrozumienie naturalnych procesów, których doświadcza.

Uważność w słuchaniu muzyki

Pełne doświadczanie słuchanej lub wykonywanej muzyki wymaga od dziecka skupienia i koncentracji uwagi. Tym samym kontakt z muzyką może być traktowany jako forma realizacji założeń mindfulness, np. praktykowanie uważności podczas aktywnego (analitycznego) słuchania utworów muzycznych. Jednym z obszarów, podczas którego uwaga dziecka skupiona jest na utworze, jest spostrzeganie zmian pojawiających się w procesach akustycznych, elementach dzieła muzycznego. Proces ten wymaga od dziecka zauważania jakości zmieniających się cech dźwięku, np. jego wysokości, barwy, natężenia, współbrzmień z innymi dźwiękami, tempa, rytmu, przerw w brzmieniu. Maria Przychodzińska zauważyła, że cechy akustyczne – jakość dźwięków i jakość ruchu – mogą być spostrzegane w swej różnorodności podczas elementarnych ćwiczeń w percepcji cech środowiska akustycznego, np. podczas słuchania przez dzieci różnych, kontrastowych utworów. Konieczność skupienia się na spostrzeżeniach akustycznych i podążanie za nimi wymaga od dziecka wdrożenia uważności wokół realizowanego działania. Tym samym nie rozprasza się ono na inne aktywności, będąc zaangażowanym w proces analizy słuchanego dzieła. Niezwykle pomocna w procesie praktykowania uważności podczas aktywnego słuchania muzyki może być korelacja muzyki z aktywnością plastyczną. Efektem koncentracji uwagi podczas analitycznej percepcji utworu staje się wówczas dzieło plastyczne o realistycznym lub abstrakcyjnym formacie.

Ponadto podczas aktywnego słuchania muzyki przydatne będą także inne środki dydaktyczne, takie jak chustki, woreczki, patyczki, sznurki czy instrumenty perkusyjne.

Innym obszarem, w którym możemy realizować praktykę uważności, jest działalność oparta na wykonywaniu muzyki. W tym zakresie w najwyższym stopniu intensyfikacji koncentracji uwagi umieścimy grę na instrumencie muzycznym, szczególnie grę w oparciu o zapis nutowy. Podczas wykonywania utworu muzycznego o zróżnicowanej trudności (dostosowanej do możliwości wykonawczych dziecka) na dowolnym instrumencie dziecko koncentruje się na procesie zaprezentowania zapisu nutowego dzieła grą instrumentalną. Proces ten wymaga od dziecka niezwykle intensywnego i skoncentrowanego działania, choć nie jest to widoczne „gołym okiem” dla obserwatorów. Próba połączenia aktywności ruchowej (uderzanie w klawisz, uderzanie pałeczką o płytkę, pociera...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy