Dołącz do czytelników
Brak wyników

Komunikacja z rodzicami

19 czerwca 2020

NR 55 (Czerwiec 2020)

Kiedy nie wszystko idzie „jak po maśle” – jak reagować na trudne zachowania uczniów?

42

W młodszym wieku szkolnym uczenie się to podstawowa aktywność życiowa dziecka. Jest to dla niego bardzo ważny czynnik kierujący rozwojem. Nowo przyjęte obowiązki szkolne, podleganie ocenie, wchodzenie w różnorodne role społeczne oraz konieczność bycia coraz bardziej samodzielnym to najważniejsze wymagania stawiane dziecku. Od tego, jak uczeń poradzi sobie z tymi nowymi zadaniami, zależy jego poczucie wartości oraz poczucie sprawczości w zdobywaniu nowych umiejętności szkolnych (pisanie, czytanie i liczenie).

Okres rozwojowy późnego dzieciństwa (od 6–7 lat do 10–12 lat), ściśle związany z edukacją szkolną, przynosi wiele różnorodnych zmian i wpływa na późniejsze radzenie sobie w okresie dojrzewania. Zmiany te wywołują również wiele trudności, głównie w obszarze zachowania, kontroli emocji, opanowywania umiejętności pisania i czytania. Wielu nauczycieli i rodziców staje przed wyzwaniami i problemami edukacyjno-wychowawczymi koniecznymi do rozwiązania. Pojawia się konieczność wzmożonej współpracy szkoła – dom, zmiany systemu nagradzania w domu i w szkole, poważniejszych rozmów z dzieckiem, uważniejszej obserwacji dziecka, a niejednokrotnie również specjalistycznych diagnoz w poradniach psychologiczno-pedagogicznych. Niestety, bywa tak, że zachowanie dziecka nie zawsze się modyfikuje (zmienia się tylko czasowo), a wręcz obserwuje się nasilenie trudności. Jak wówczas reagować, jakie przyjąć zasady interwencji w stosunku do ucznia? 

Zasady interwencji

Nauczyciel edukacji wczesnoszkolnej znajduje się na pierwszej linii w pracy z dzieckiem. Jest osobą, która – po rodzicu – najlepiej zna dziecko i obserwuje jego zachowanie niemal codziennie w szkole. Dostrzega on również potencjał dziecka i uczy się strategii dotarcia z różnorodną wiedzą do każdego ucznia. Jest to zadanie wymagające, ponieważ wiąże się z jednej strony ze stosowaniem jednakowych sprawiedliwych zasad wobec grupy, zaś z drugiej strony dostrzeganiem i pielęgnowaniem indywidualnych predyspozycji pojedynczych członków tej grupy. Dlatego też w sytuacji trudnej, dotyczącej zachowania dziecka uniemożliwiającego kontynuowanie prowadzonej lekcji albo gdy innej osobie dzieje się krzywda, nauczyciel jest zmuszony jak najszybciej zareagować, by uspokoić sytuację. 

Sposób, w jaki nauczyciel reaguje, ma duży wpływ zarówno na bieżące oraz przyszłe zachowania uczniów. Dziecko uczy się świata przez obserwację i na bieżąco bada zachowania dorosłego w celu odkrycia granicy, którą można (bądź nie można) przekroczyć. Z perspektywy nauczyciela istotne więc wydaje się przyjęcie takich strategii interweniowania, które w klarowny sposób zaznaczą granice, a jednocześnie przyniosą efekt w postaci modyfikacji zachowania.

Zasada pierwsza: przyjmowanie perspektywy ucznia

Kiedy dochodzi do eskalacji zachowań niepożądanych (uporczywe przeszkadzanie na lekcji, bójka pomiędzy dziećmi, niszczenie mienia szkoły, autoagresja itd.), w pierwszym odruchu warto zastanowić się nad przyczyną i celem konkretnej aktywności dziecka. Wiele zachowań może wynikać z okresu rozwojowego, w jakim dziecko się znajduje. W każdej ze sfer rozwojowych (motoryczna, poznawcza, językowa, emocjonalna, społeczna, moralna, osobowości) pojawiają się zmiany, które pozwalają uczniowi coraz lepiej funkcjonować w środowisku szkolnym (rozwój każdego dziecka przebiega indywidualnie i czasami mogą pojawić się zachowania wynikające z naturalnych ograniczeń rozwoju. Dlatego bardzo ważne jest zwrócenie uwagi na sytuację konkretnego ucznia w sposób indywidualny, aby dostrzec, czy prezentowane zachowanie mieści się w normie rozwojowej). Pamiętajmy o tym, że na etapie późnego dzieciństwa (7–10 lat) mogą pojawić się naturalne „przeszkody”. Pierwszą z nich może być wysoka ruchliwość dziecka, wynikająca z dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego. Kolejnym obszarem podlegającym rozwojowi jest stosowanie kontroli poznawczej – uczeń sporadycznie stosuje sposoby kierowania uwagą (po prostu tego nie potrafi). W sferze sprawności komunikacyjnej dziecko intensywnie poszerza zakres posiadanego słownictwa, jednak zawsze na tym etapie rozwoju będzie ono uboższe w porównaniu do dorosłego. Dziecko na tym etapie uczy się znaczenia metafor, ironii i humoru opartego na grze słów, co może wywoływać sytuacje konfliktowe między rówieśnikami oraz między uczniem i nauczycielem. W późnym dzieciństwie zmienia się charakter wiedzy o emocjach – dzieci zaczynają rozumieć zewnętrze przyczyny przeżywania emocji i wiążą je ze stanami mentalnymi (przekonania, pragnienia). Dziecko na tym etapie dopiero odkrywa, że inni mogą mieć odmienną perspektywę. Jednak brak zdolności jednoczesnego analizowania własnego punktu widzenia oraz innych osób może doprowadzić do wystąpienia sytuacji konfliktowych. Dodatkowo uczeń narażony jest na agresję rówieśniczą. Nawet jeśli początkowo był tylko obserwatorem, to uczy się właśnie przez obserwację i poszerza wachlarz swoich umiejętności o nowe wzorce agresji fizycznej, słownej i społecznej (agresja poprzez wykluczenie społeczne).

Przyjęcie na początku perspektywy ucznia jest bardzo ważne w zrozumieniu dziecka i udzieleniu mu odpowiedniego wsparcia. Może się okazać, że to, co jest obserwowane jako zachowanie trudne, jest np. postawieniem dziecka w sytuacji zbyt wysokich wymagań w stosunku do posiadanych możliwości. Empatyczne podejście do dziecka sprawi, że nie odbierzemy jego reakcji jako złośliwych lub wymierzonych przeciwko autorytetowi nauczyciela, co w efekcie może doprowadzić do rozpoczęcia nierównej walki z uczniem. Natomiast zbyt szybka ocena wychowanka może doprowadzić do tzw. zaszufladkowania albo rozpocząć efekt spirali. Efekt ten będzie polegał na wzajemnym negatywnym reagowaniu na siebie – ucznia i nauczyciela. Nieodpowiednie zachowanie dziecka zostanie przez dorosłego ocenione jako wymierzone w niego, na co również odpowie atakiem. „Walka” doprowadzi do wzajemnej niechęci i utrudni albo wręcz zatrzyma możliwość nawiązania serdecznej relacji. Przykładem takiej sytuacji jest niegrzeczne odzywanie się przez ucznia do nauczyciela w trakcie lekcji. W sytuacji „spirali” pedagog wchodzi w potyczkę słowną bądź za karę zadaje mu do napisania dodatkową pracę domową. Następnego dnia dokładnie sprawdza efekt „karnej pracy domowej” i komentuje głośno, że następnym razem powinien uważać na słowa. Uczeń, poniżony i zdenerwowany, siada do ławki i następne godziny zajęty jest poradzeniem sobie z tą sytuacją. Nauczyciel pozornie wygrał, ale zdecydowanie oddalił się od zbudowania relacji z tym uczniem. Pożądaną reakcją na niegrzeczny komentarz jest stanowcze zwrócenie uwagi, prowadzące do skorygowania postawy – nauczyciel zachowuje spokój. W szkole (i nie tylko) najważniejsza jest atmosfera zaufania i akceptacji, bo sprzyja to poczuciu bezpieczeństwa i daje szansę na sukcesy w różnych sferach, w tym edukacyjnych.

Zasada druga: wzmacnianie i ignorowanie

W szkole obowiązują pewne zasady zachowania, których dziecko uczy się od pierwszych dni rozpoczęcia swojej edukacji (określa je np. statut). Wychowawca klasy i nauczyciele przedmiotu również ustalają zasady współpracy z uczniami w zespole klasowym (np. poprzez kontrakt, regulamin czy kodeks ucznia). Szkoła to także pierwsze miejsce (poza domem), w którym dziecko spotyka się z konsekwencjami łamania przyjętych zasad. Obowiązkiem nauczyciela jest zatem dbać o bezpieczeństwo uczniów, między innymi poprzez konsekwentne przestrzeganie zasad zachowania. Na pierwszym etapie edukacyjnym, gdzie wdrażane są pewne normy funkcjonowania społecznego, pojawia się również moment oceny zachowania. Wychowawca na bieżąco przypomina zasady, upomina i chwali uczniów, zaś na zebraniach przekazuje rodzicom informacje zwrotne na temat sprawowania się pociech na lekcji, przerwach lub wycieczkach. Jedną z podstawowych metod przeciwdziałania niepożądanym zachowaniom jest wzmacnianie (chwalenie, docenianie, nagradzanie, poświęcanie uwagi) prawidłowych postaw dzieci. Dzięki temu uczą się one, że warto „być grzecznym” i poznają w praktyce, co to znaczy, że np. „jestem aktywny”, „jestem koleżeński” i „podnoszę rękę, aby coś powiedzieć”. Drugą metodą w pracy nad zmianą zachowania ucznia jest ignorowanie zachowań w celu ich wygaszenia. Sposób ten wymaga od nauczyciela zastanowienia się, jakie zachowania najpierw chce wykształcić w dzieciach – czyli określenia priorytetów (wszystkiego jednocześnie nie można niwelować). Moment rozwojowy, w którym aktualnie znajduje się dziecko, może powodować ograniczone możliwości uczenia się „wszystkiego naraz”. Metoda ta będzie wymagała uważnego podejścia do uczniów i dostrzeżenia, co już potrafią, a jakie zachowania są dla nich trudne. Manifestowanie przez dzieci zachow...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy