Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody nauczania

4 września 2019

NR 48 (Wrzesień 2019)

Pedagogika przygody – jak organizować naukę w terenie

0 60

Ruch na świeżym powietrzu jest naturalną potrzebą dziecka, jego ograniczanie, jak twierdzą badacze problemu, może prowadzić do poważnych trudności, chorób, a także zaburzeń rozwojowych. Edukacja outdoor sprzyja aktywności w naturalnym środowisku, daje możliwość zabawy, a jednocześnie nabywania ważnych kompetencji dzięki doświadczeniom.

Przebywanie na świeżym powietrzu jest niezwykle istotne z punktu widzenia stanu zdrowia, jak również wpływa na rozwój sprawności fizycznej i kreatywności dzieci. W takich warunkach dziecko uczy się niemal w naturalny sposób, nie potrzebując podręczników i tablicy, dlatego warto w działalność dydaktyczną wpisać koncepcję outdoorową, która umożliwia dziecku edukację poprzez samodzielne doświadczenie i eksperyment; zdobywanie wiedzy odbywa się w plenerze. Nauczyciel staje się mentorem, przewodnikiem i towarzyszem. Termin edukacja outdoor jest stosowany naprzemiennie z pedagogiką przygody.

Forma ta w polskiej szkole jest traktowana jako alternatywa, której nieformalność wynika z prowadzenia zajęć w ramach realizacji podstawy programowej poza pomieszczeniami szkoły. Takie działanie daje uczniom większą swobodę oraz odpowiednią atmosferę zachęcającą do kreatywności i przyswajania wiedzy. Pedagogika przygody wykorzystuje doświadczenie, dlatego też wszyscy uczestnicy procesu edukacyjnego mogą empirycznie doświadczyć otaczającej ich rzeczywistości. Edukacja outdoorowa jest procesem ukierunkowanym na określone cele stawiane przez uczniów i nauczycieli. Taki sposób prowadzenia zajęć umożliwia uczniom bezpośrednią obserwację, fotografowanie, badanie i dotykanie poznawanych obiektów, miejsc i zjawisk. Efektem końcowym jest dokumentacja obejmująca poczynione spostrzeżenia i doświadczenia. Wszystkie te działania uatrakcyjniają i wspierają nauczanie formalne. W tym modelu nauczania sala lekcyjna jest uznawana za środowisko sztuczne, a doceniona jest wartość wykorzystania środowiska naturalnego do celów edukacyjnych. Nie oznacza to jednak, że wszystkie zajęcia powinny być prowadzone w plenerze.

Kluczowe zasady edukacji outdoor to:

  • nauczanie zastąpione zostaje samodzielnym uczeniem się ucznia,
  • wybierane są formy pracy grupowej, gdyż ich efektywność i skuteczność jest większa,
  • uczniowie mają możliwość dokonywania wyboru gier, zabaw, zadań, wyzwań, projektów, odwiedzanych miejsc,
  • eliminuje się narzucanie uczniom gotowego, nie podlegającego modyfikacji i dostosowaniu planu,
  • większość omawianych tematów jest przekazywana na zasadzie praktycznych doświadczeń – uczenie się przez działanie,
  • proces uczenia się oparty jest na najnowszych teoriach naukowych,
  • dużą wagę przywiązuje się do panującej atmosfery, która powinna zapewniać uczniom bezpieczeństwo we wszystkich obszarach funkcjonowania,
  • w ramach oceniania stosuje się informację zwrotną lub ocenianie kształtujące,
  • dopuszcza się błędy, ponieważ bez nich nie ma postępu.

Niezwykle istotną sprawą podczas organizacji zajęć terenowych jest sprzęt. Adamina Korwin-Szymanowska, Ewa Lewandowska i Ligia Tuszyńska proponują wykorzystanie następujących środków dydaktycznych:

  • dla uczniów to – lupy, kompasy, lornetki, różne pojemniki do chwytania zwierząt, w tym przynajmniej jeden pojemnik z lupą, dwa pudełka do zasysania owadów (tzw. ssawki lub ekshaustory), przezroczysty pojemnik nożycowy do poławiania owadów, cztery różne walcowate pojemniki z przezroczystym dnem i pokrywką, trzy płaskie plastikowe pojemniki z przykrywkami, kartonowy wzornik do szacowania wymiarów okazów, pęseta, pędzelek, lupa w obudowie z trwałego plastiku, aparat fotograficzny lub telefon, iPad/tablet oraz notes.

Wyposażenie dla nauczyciela to dodatkowo:

  • deszczomierz, taśma miernicza, kratownica do pomiaru liczebności populacji w terenie, pakiet wskaźnikowy pH gleby, miernik natężenia dźwięku, stacja pogodowa, wielofunkcyjny przyrząd do pomiarów ekologicznych, mikroskop cyfrowy podłączany na USB do komputera.

Organizowanie zajęć terenowych i edukacji poza szkołą jest ważne również z uwagi na różne oblicza najbliższego środowiska.

W poniższej tabeli zaprezentowana została propozycja UNESCO odnośnie aktywności dzieci podczas zajęć poza klasą w zależności od miejsca i rodzaju kształtowanych kompetencji1.
 

Obszar
 edukacyjny
Czynności Społeczność lokalna w środowisku 
lokalnym
Miasto Obszary wiejskie
 i naturalne
Słuchanie
i mówienie
  • słuchanie dźwięków i ich identyfikacja,
  • obserwacja, dyskusja, procesy podejmowania decyzji i rozwiązywania konfliktów,
  • przeprowadzanie wywiadów;
  • zwiedzanie komisariatu, przychodni, banku, rynku lub parku i identyfikacji różnych tonów głosu, jakich ludzie używają,
  • zwiedzanie domów kultury i innych miejsc gdzie przebywają ludzie w celu nagrywania różnych rodzajów dźwięków, jakie ludzie wydają podczas swoich aktywności;
  • zwiedzanie obszarów miejskich i słuchanie dźwięków miasta – rynku, dworca kolejowego, ruchliwego skrzyżowaniu itp.,
  • wizyty i rozmowy z ludźmi, którzy mieszkają lub pracują w mieście,
  • opracowanie programu radiowego na podstawie dźwięków i głosów miasta
  • słuchanie odgłosów lasu, morza lub strumienia,
  • słuchanie dźwięków w gospodarstwie, rozmowa z rolnikiem w celu identyfikacji dźwięków
Czytanie
  • czytanie tablic ogłoszeń w szkole i tablic z ogłoszeniami dla społeczności lokalnej;
  • wizyta w miejscowej bibliotece i korzystanie z niej,
  • czytanie materiałów, które dotyczą ludzi zamieszkujących daną okolicę oraz pobliskich miejsc;
  • czytanie znaków umieszczonych w mieście, od znaków drogowych do reklamy;
  • czytanie instrukcji pisemnych, instrukcji dla działań indywidualnych lub grupowych, czytanie opowiadań, wierszy i wymyślonych opowieści o naturze;
     
Pisanie
  • kompilacja mapy szkolnej i przewodnika dla odwiedzających szkołę,
  • opis jednego dnia z życia ucznia;
  • nagrywanie informacji o społeczności lokalnej i wykorzystywanie ich do późniejszej prezentacji, na przykład poprzez odgrywanie ról, pantomimy, tańca lub video,
  • pisanie o rodzinie, społeczności lub doświadczeniach związanych z wykonywaniem jakiegoś zawodu;
  • pisanie listu do redakcji gazety o gruncie obecnego zainteresowania;
  • napisanie wiersza o swoich uczuciach podczas przebywania w środowisku naturalnym;


Powyższe propozycje są bardzo ważne, jednak często odnoszą się do najbliższego otoczenia, ale nie zawsze są oparte na podejmowaniu aktywności w plenerze, dlatego warto uwzględnić zestawienie przedstawione w poniższej tabeli, które zawiera praktyczne propozycje zabaw, zajęć i ćwiczeń w ramach nauki w terenie2:
 

Nazwa Cele Przebieg
Co żyje pod
stopami
Cele dydaktyczne:
  • dostrzeganie różnorodności elementów przyrody,
  • odbieranie przyrody różnymi zmysłami,
  • wskazywanie różnic w wyglądzie wybranych organizmów,
  • kształtowanie odpowiedzialności za środowisko naturalne;
  1. Nauczyciel wychodzi z dziećmi do ogrodu, gdzie wcześniej przygotował wyciętą z ziemi darń.
  2. Na miejscu dzieci podchodzą do wyznaczonego miejsca, a nauczyciel odwraca darń, umieszczając ją na arkuszu szarego papieru lub jednolitego materiału.
  3. Nauczyciel zachęca dzieci, aby za pomocą patyków delikatnie rozdzieliły ziemię i obserwowały organizmy, które się w niej znajdują.
  4. Dzieci określają kolor organizmów, kształt oraz szybkość ich poruszania.
  5. Nauczyciel ukierunkowuje obserwację, pytając, dlaczego zwierzęta próbują uciekać i chować się pod ziemią.
  6. Dzieci ostrożnie zbierają do pojemnika 2–3 dżdżownice (do wykorzystania w kolejnym ćwiczeniu „Jak mieszkają dżdżownice?”).
Jak mieszkają
dżdżownice?
  • dostrzeganie różnorodności elementów przyrody,
  • odbieranie przyrody różnymi zmysłami,
  • wskazywanie elementów wyglądu wybranych organizmów,
  • kształtowanie odpowiedzialności za środowisko naturalne;
Do obserwacji będzie potrzebne: słoik o pojemności 1l, piasek, żyzna, czarna ziemia, spryskiwacz, liść sałaty, gaza, gazeta, gumki recepturki.
  1. Do słoika na przemian wsypujemy warstwę piasku i warstwę żyznej, czarnej ziemi, tak aby powstała wyraźna „zebra”. Każdą warstwę mocno ubijamy. Kończymy warstwą ziemi kilka centymetrów od wierzchu słoika. Całość delikatnie spryskujemy wodą.
  2. Na wierzch delikatnie kładziemy przyniesione dżdżownice i przykrywamy je liściem sałaty. Otwór słoika zabezpieczamy gazą przymocowaną gumką recepturką. Boki słoika owijamy gazetą, którą mocujemy za pomocą gumek recepturek.
  3. Codziennie nauczyciel odwija gazetę, a dzieci obserwują, co się dzieje w słoiku. Codziennie należy sprawdzać czy podłoże jest wilgotne – jeżeli wysycha – delikatnie spryskujemy je wodą. 
  4. Gdy pierwotny układ warstw zniknie, wspólnie z dziećmi zastanawiamy się nad aktywnością dżdżownic w ziemi. Wychodzimy razem z dziećmi do ogrodu i pozwalamy im wysypać zawartość słoika, zwracając im uwagę na to, że wcześniej była ona bardzo ubita, a teraz ma inną strukturę. Nauczyciel dba o to, by dżdżownice nie zostały uszkodzone i bezpiecznie wróciły do środowiska życia.
Życie 
pod kamieniem
  • dostrzeganie różnorodności elementów przyrody,
  • odbieranie przyrody różnymi zmysłami,
  • wskazywanie różnic w wyglądzie wybranych organizmów,
  • kształtowanie odpowiedzialności za środow...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Życie Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy