Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Metody nauczania

3 października 2019

NR 49 (Październik 2019)

Nadawanie znaczeń w procesie uczenia się dziecka. Symbole i pojęcia jako narzędzia integracji w edukacji wczesnoszkolnej

0 31

– Dziecko, ujmując całościowo rzeczywistość, odczuwa potrzebę wyrażania swoich doznań, przeżyć za pomocą znaków. Są to znaki języka mówionego, stosunków wielkościowych, geometrycznych, ilościowych, technik plastycznych, ekspresji ruchowej, muzycznej...

prof. Ryszard Więckowski

Gdy przyglądamy się aktywności najmłodszych uczniów w szkole, trudno nie zauważyć wielkiego ich zaangażowania, ekspresji, emocjonalności, która w sposób szczególny pojawia się w sytuacjach, w których owo działanie jest całkowicie ich autorstwa. Nawet najbardziej prosty rekwizyt, niepozorna skacząca żabka z papieru w rękach grupki uczniów może doprowadzić do konstrukcji emocjonującej gry w przestrzeni klasy. Wynika to z dziecięcej potrzeby eksploracji nowych doznań i ich wyrażania. Eksperymentują one zatem, konstruując tor przeszkód dla skaczącej żabki, używając do stworzenia konstrukcji w zasadzie każdego elementu wyposażenia klasy: klocków, pędzli, książek czy własnych piórników i butów. Nie pomijają też osobistych rzeczy nauczyciela, np. bransoletek, które ułożone w specyficzny sposób stają się miejscem, do którego żabka w trakcie gry ma wskoczyć. To całościowe ujmowanie rzeczywistości i postrzeganie jej atrybutów jako elementów do wykorzystania w zabawie wiedzie uczniów w kierunku nadawania nowych znaczeń. Jak mawiał filozof prof. Leszek Kołakowski, w zabawie takiej ,,stół traci swą stołowość”, zatem but także ,,butowość”, uzyskując w przestrzeni gry nowe znaczenie dla uczniów, nadane przez nich samych. Stół staje się symbolem pomostu na jeziorze, dywan jeziorem, but łodzią, bransoletki kamieniami itd. Symbole czy znaki wprowadzone przez uczniów do takiej zabawy to forma wyrażania doznań przy pomocy np. technik konstrukcyjnych, a jednocześnie nadawanie znaczeń, tworzenie pomiędzy nimi relacji, ich integracja w spójną całość o określonej i ważnej dla nich samych funkcjonalności.


Nadawanie znaczeń w teoriach uczenia


Przedstawiona powyżej krótka sytuacja edukacyjna jest reprezentatywna dla współczesnych teorii uczenia się dziecka, opartych na psychologii J. Piageta czy L. Wygotskiego. Według Piageta istotą rozwoju intelektualnego jest dynamiczne, permanentne wzajemne oddziaływanie uczącego się i jego otoczenia, czyli środowiska uczenia się. Proces ten nie polega na biernym przystosowaniu się do środowiska, odtwarzaniu jego struktury. ,,To nie środowisko nadaje kształt dziecku, lecz ono samo aktywnie dąży do jego zrozumienia. Bada, manipuluje i analizuje przedmioty i ludzi we własnym otoczeniu”1.


Co zatem zbadały dzieci, tworząc grę z papierową żabką?


Zapewne odkryły możliwość zastosowania różnych stałych elementów otoczenia do konstrukcji gry, a zdecydowały się ich użyć z uwagi na konkretne cechy, właściwości np. stół jest szeroki, wysoki, ma płaski blat, stąd duża liczba żabek może skoczyć w dół. Nietrudno zauważyć, że konstruowanie gry pełne było aspektów matematycznych, bez których w zasadzie niemożliwe byłoby nadanie znaczenia i określenie funkcji przedmiotów z otoczenia w tejże grze. Uczniowie w procesie samej konstrukcji gry dokonywali wielu eksperymentów, prób, zmian konstrukcyjnych, manipulowali obiektami, wykonywali ogrom czynności praktycznych, zatem ich wiedza była ,,aktywnie tworzona (konstruowana) przez uczącego się, a nie biernie odbierana z otoczenia”2. Wielokrotnie nadawali znaczenia swym konstrukcjom. Uczyli się zgodnie z założeniami konstruktywizmu poznawczego.

Konstruowanie przez uczniów gry i samo w niej uczestnictwo doprowadza czasami (o ile nauczyciel pozwoli, a powinien) do zmian w jej przebiegu, np. uczniowie konstruują trudniejszy element gry, zmieniają jej reguły z uwagi na potrzebę nowych doznań. Zmian tych dokonują, pozostając i pracując w relacji, komunikując się ze sobą. Rozmawiają, zadają pytania, cieszą się, czasami i spierają. Tworzą przekształcenia, przetwarzają informacje, włączając do gry np. nowy obiekt – symbol, rozłożony długi centymetr krawiecki, czyli według nich, wąski pomost na jeziorze, wyschnięty strumień itp. Żabka może skakać wzdłuż tychże obiektów, a jednocześnie wszyscy mogą dostrzec długość wykonywanych skoków żabki. Znów dochodzi w grupie uczniów do nadania nowych znaczeń, wykorzystania nowych znaków, symboli oraz tych pojęć, które już należą do systemu wiedzy każdego uczestnika wspólnego działania.


Co zatem dało dzieciom uczestnictwo w takim społecznym działaniu?


Sytuacja przetwarzania gry doprowadziła do negocjacji, przyjmowania lub odrzucania pomysłów, słuchania wypowiedzi innych, używania języka jako kodu kulturowego, jako znaku wyrażania swoich doznań. Język (znaki języka mówionego) stał się elementem integrującym wiedzę w zakresie semiotycznym, natomiast aktywność, działanie dzieci doprowadziło do nadania znaczeń. Znaki języka mówionego, technik konstrukcyjnych, ekspresji ruchowej, stosunki wielkościowe itd. ponownie zintegrowały wybrane elementy otoczenia, zarówno te zastane, jak i te skonstruowane przez dzieci, tworząc nową, funkcjonalną całość oraz wiedzę uczniów. Nietrudno sobie wyobrazić emocjonalną i pełną ciekawych pomysłów dyskusję uczniów prowadzącą do utworzenia nowego elementu gry typu: ten pasek nie, za szeroki, strumień jest wąski, a te klocki też nie, bo są różowe, wyschnięty strumień chyba jest beżowy, może centymetr krawiecki – on jest wąski i żółty, chyba pasuje. Negocjacje uczniów, znów pełne aspektów matematycznych, doprowadzają do nadania znaczeń i organizacji nowego porządku w grze. Uczniowie, ujmując całościowo utworzoną przez siebie rzeczywistość, wyrażają swe doznania, ale i prezentują swoją skonstruowaną wiedzę.

Druga przytoczona sytuacja jest reprezentatywna dla tzw. konstruktywizmu społecznego, który zakłada, iż rozwój umysłowy to proces społeczno-kulturowy. Uczniowie nadawali znaczenia nowym doświadczeniom dzięki poznanemu językowi, ale także uwzględniając kulturowy kontekst, korzystali z relacji, wiedzy kolegów i koleżanek czy wspólnych doświadczeń.

Nadawanie znaczeń podczas całego procesu budowania gry ze skaczącą żabką, uczestnictwa w grze oraz jej przekształcaniu jawi się nam zatem jako proces ciągły i bardzo atrakcyjny dla dzieci. Jest to bowiem naturalny mechanizm uczenia się, wykorzystujący tzw. przedwiedzę, czyli własną wiedzę, którą dzieci wnoszą do zabawy, oraz wiedzę skonstruowaną w czasie realizacji gry. W takim ujęciu znaki, symbole i pojęcia, którymi posługują się dzieci, wielokrotnie są narzędziem integracji przedwiedzy z cząstką nową, odkrytą w trakcie zajęć, są narzędziem integracji – przekształcenia przedwiedzy w wiedzę ucznia. Przedstawiona sytuacja edukacyjna ze skaczącą żabką wskazuje, iż ,,wiedza nie składa się wyłącznie z faktów, zasad i teorii wyprowadzanych z obserwacji zjawisk i zdarzeń, wiedza to także zdolność wykorzystywania informacji w racjonalny sposób, wiedza to także uczucia i interpretacje, wiedza to wreszcie nieustanna interpretacja znaczenia zdarzeń i zjawisk”3.


Nadawanie znaczeń i sens działania


Dziecko tworzy w swym umyśle wiedzę pod wpływem konkretnych czynności praktycznych wykonywanych w...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy