Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Pracownia neurodydaktyki

19 kwietnia 2022

NR 71 (Kwiecień 2022)

Jak informować o błędach?

0 274

Informacja zwrotna jest niezbędnym elementem efektywnego procesu nauczania. Podczas codziennej pracy z uczniami nauczyciele kształtują ich podejście do nauki, samorozwoju. Warto więc zamiast skupiać się na błędach, wykorzystywać niedoskonałości w planowaniu kolejnych działań. Jak zatem prawidłowo informować o błędach?

Informacja zwrotna – po co i jak?

„Udzielanie informacji zwrotnej jest jednym z najczęściej stosowanych elementów skutecznego nauczania i uczenia się” pisze w książce Widoczne uczenie się dla nauczycieli John Hattie, podkreślając jednocześnie, iż „mimo że informacja zwrotna należy do najpotężniejszych czynników oddziałujących na uczenie się, jej wpływ jest jednym z najbardziej zróżnicowanych” (Hattie 2015: 209). Wyjaśniając istotę informacji zwrotnej, odwołuje się do sadlerowskiej koncepcji „luki”, zgodnie z którą celem informacji zwrotnej jest zmniejszenie luki pomiędzy wcześniejszymi i obecnymi osiągnięciami a kryteriami sukcesu. Ponadto informacja zwrotna może zapewniać wskazówki skupiające uwagę danej osoby na odniesieniu sukcesu podczas wykonywania danej czynności, może kierować uwagę na procesy potrzebne do rozwiązania albo wykonania zadania, może dawać informacje na temat źle zrozumianych wcześniej idei czy koncepcji i spowodować większe zaangażowanie uczniów, którzy będą gotowi włożyć więcej wysiłku w podejmowane przez siebie działania. Informacja zwrotna może być udzielana na wiele różnych sposobów, na przykład poprzez potwierdzanie lub zaprzeczanie czyjejś racji, dawanie wskazówek do zmiany czy wyrażanie stanów emocjonalnych. Dając uczniom informację zwrotną, nauczyciele powinni wykorzystywać błędy, których popełnianie jest naturalne w procesie uczenia się – każdy, kto podejmuje jakieś działania, ma prawo do błędu, który nie powinien być rozumiany jako deficyt, ale jako różnica pomiędzy tym, co już wiemy i potrafimy, a tym, co chcemy wiedzieć i potrafić. Zdaniem Hattiego informacja zwrotna funkcjonuje na czterech poziomach, którym odpowiadają konkretne pytania:

  • Zadanie: Jak dobrze zadanie zostało wykonane; czy jest poprawne, czy nie?
  • Proces: Jakie strategie są potrzebne, by wykonać zadanie, czy można wykorzystać inne strategie?
  • Samoregulacja: Jakiej warunkowej wiedzy i rozumienia potrzebujesz, by wiedzieć, co robisz? Monitorowanie samego siebie: kierowanie procesami i zadaniami. 
  • „Ja”: Własna ewaluacja i pasja związana z uczeniem się. 

Z informacją zwrotną wiążą się pytania: 

POLECAMY

  • Dokąd zmierzam? Jakie są moje cele?
  • Jak mi idzie? Jakie robię postępy na drodze do osiągnięcia tego celu?
  • Jakie są następne kroki? Jakie działania powinienem podjąć, by robić większe postępy?

Pierwsze z powyższych pytań wiąże się z koniecznością rozumienia przez uczniów celowości tego, co robią na lekcji. Ważne, by nauczyciel zadbał o jasność celu prowadzonych zajęć, nadając tym samym sens podejmowanym przez uczniów aktywnościom. Ponadto dziecko, które będzie dążyło do zrozumienia treści i opanowania umiejętności, a nie będzie się ograniczało do zapamiętania i odtworzenia informacji, będzie miało poczucie sprawstwa, a tym samym większą chęć do podejmowania kolejnych wyzwań. Niezwykle istotne jest również to, w jaki sposób uczeń dochodzi do celu. Uczenie się jest bowiem procesem, podczas którego nauczyciel powinien wyjaśniać zarówno cele uczenia się, jak i kryteria sukcesu, powinien projektować przestrzeń sprzyjającą dyskusjom, zadawaniu pytań, uczeniu się nawzajem, przekazywaniu informacji zwrotnej pozwalającej dzieciom zrobić krok do przodu. Kształtować w młodych ludziach poczucie odpowiedzialności za swój rozwój poprzez unikanie oceniania wyrażonego cyfrą i zastąpienie go informacją zwrotną pozwalającą na uświadomienie sobie przez uczniów ich mocnych stron oraz obszarów wymagających bardziej wytężonej pracy. Hattie podkreśla, że informacja zwrotna, która ma służyć poprawianiu błędów, musi dotrzeć do ucznia w odpowiednim czasie, musi być skierowana bezpośrednio do niego i musi być dla niego zrozumiała. Badania wskazują jednak, że uczniowie nie zawsze otrzymują natychmiastową informację zwrotną, gdy uczą się nowej umiejętności, a większość informacji zwrotnych jest skierowanych do całego zespołu klasowego. Ponadto znaczna część uczniów, według badań Carlessa z 2006 r. 45%, nie zgadza się z nauczycielami, z których 70% twierdzi, że udziela szczegółowej informacji zwrotnej pomagającej uczniom osiągać lepsze wyniki w kolejnych zadaniach (Hattie 2015: 209–221). Warto więc, by nauczyciele zastanowili się, jak informować uczniów o tym, co zrobili dobrze, a jak o popełnionych błędach, by proces uczenia się dzieci był coraz bardziej efektywny, a jednocześnie, by były one zmotywowane do podejmowania kolejnych wyzwań.

Dlaczego warto, by uczniowie popełniali błędy?

Uczenie się jest procesem, podczas którego uczniowie nabywają umiejętności dotychczas im nieznane. Naturalne jest zatem, że w czasie poznawania i podejmowania prób – popełniają błędy. Warto zatem zastanowić się, dlaczego tak często dzieci są za swoje błędy karane oceną, punktami czy jakimś innym symbolem, np. smutną buźką. Błąd jest nieodłącznym elementem procesu uczenia się i powinien być traktowany jako coś pożądanego, ponieważ pozwala on na zatrzymanie się i zweryfikowanie tego, co robi się dobrze, a co wymaga zmiany, a zatem dając uczniom przyzwolenie na popełnianie błędów oraz dając czas i przestrzeń do refleksji, nauczyciele podnoszą samoświadomość dzieci i kształtują w nich postawę odpowiedzialności za swoje działania, a także dają poczucie sprawstwa, co jest kluczowe dla podejmowania nowych wyzwań. Człowiek, który wierzy we własne możliwości, który doświadcza tego, że ma wpływ na to, co robi i na to, w jaki sposób to wykonuje, który za każde działanie nie jest rozliczany przez kogoś innego, ale podejmuje aktywności dla siebie samego i jest świadomy, w którym miejscu rozwoju się znajduje, będzie odważnie podejmował wyzwania nie tylko w szkole, ale również na rynku pracy oraz w codziennym życiu.
Malwina Hańczuk niedoskonałość przejawiającą się poprzez popełnianie błędów rozumie jako siłę niedoskonałości i w książce o takim właśnie tytule pisze: „Nie musisz «być», ale możesz «się stawać». Nie musisz koncentrować swoich wysiłków na tym, aby «być kimś doskonałym». Możesz porzucić swój perfekcjonizm i rozpocząć pracę nad tym, by «stawać się sobą»” (Hańczuk 2018: 181). Autorka, która jest psychologiem i psychoterapeutą, podkreśla, że nadmierne przywiązywanie wagi do tego, by nie popełniać błędów, ma wiele negatywnych skutków. Ważne jest, by nauczyciele byli tego świadomi, dzięki czemu będą mogli ustrzec swoich uczniów przed przykrymi konsekwencjami perfekcjonizmu. Hańczuk przywołuje badania Paula Hewitta i Gordona Fletta, z których wynika, że ktoś, kto dąży do perfekcji, wyobraża sobie efekty swojej pracy jako wspaniałe i budzące zachwyt, co wyzwala pozytywne emocje. Jednocześnie jednak człowiek obawia się, że nie będzie w stanie wypracować takiego efektu i rodzi się w nim lęk, który niejednokrotnie jest tak paraliżujący, że blokuje aktywność (Hańczuk 2018: 135). 

W szkole dzieci ocenianie są zazwyczaj za efekt swojej pracy – nauczyciel ocenia produkt, np. napisane zdanie, narysowany rysunek, wyciętą i sklejoną bryłę. Powoduje to, że uczniowie – zamiast skupiać się na samym procesie tworzenia i czerpać z niego przyjemność, a jednocześnie nabywać nowe umiejętności i radzić sobie z pokonywaniem trudności – dążą do tego, by efekt ich pracy był jak najlepszy, a co się z tym wiąże – denerwują się i zniechęcają, gdy coś nie idzie zgodnie z ich założeniami. Czasem proszą innych, np. rodziców czy rodzeństwo, by wykonali za nich zadanie, wycofują się z kolejnych aktywności, zwłaszcza wtedy, gdy poprzednie były ich zdaniem ocenione przez nauczyciela za nisko. Nauczyciele, chcąc zadbać o to, by uczniowie byli zmotywowani i skupieni na wykonywanych przez siebie aktywnościach, powinni odejść od „łapania na błędach”, a wskazywać, co wymaga zmiany, informując o tym uczniów w odpowiedni sposób, czyli bez porównywania z innymi dziećmi, doceniając zaangażowanie każdego dziecka i podkreślając jego dotychczasowe osiągnięcia. 

Dążenie za wszelką cenę do doskonałości wiąże się z tym, jaki rodzaj nastawienia do samorozwoju ma dana osoba. Badacze z uniwersytetu Duke’a w raporcie dotyczącym lęków i depresji studentek, których celem jest bycie doskonałymi bez wysiłku, podkreślają, że dziewczyny te wierzą, że muszą być idealne pod względem wyglądu i wykształcenia, jednak zaprzeczają, iż wiąże się to z jakimkolwiek wysiłkiem z ich strony. Badacze określają to jako nastawienie na trwałość, które hamuje proces rozwoju człowieka, ponieważ zaprzecza naturalnej drodze osiągania sukcesu – pracy, wytrwałości, pokonywaniu własnych słabości. Carok Dweck pisze: „To tak, jakby Midori wyskoczyła z łona matki, grając na skrzypcach, Michale Jordan – kozłując, a Picasso – malując” (Dweck 2018: 61). 

Warto, by nauczyciele zastanowili się, jaką postawę kształtują wśród uczniów: nastawienia na trwałość czy może nastawienia na rozwój, czyli przekonanie, że nic nie przychodzi samo, a w codziennym samorozwoju ważne jest podejmowanie wysiłku, co pozwala rozwijać swoje mocny strony i chociaż ludzie różnią się pod względem zainteresowań, zdolności, talentów i temperamentu, każdy może się zmieniać i doskonalić poprzez pracę (Dweck 2018: 13). 

Nastawienie na trwałość powoduje, że uczniowie przestają podchodzić do nauki z entuzjazmem. Małe dzieci popełniają wiele błędów i nie przejmują się tym, dlatego ich rozwój następują tak szybko. Każdego dnia dążą do pokonywania tego, co je ogranicza i dzięki temu zaczynają chodzić i mówić. A gdyby tak uczniowie nie otrzymywali w szkole jedynek czy dwójek za to, że się potknęli, że upadli, ale otrzymywaliby wsparcie, pomocą dłoń, która pozwoli im wstać i przejść kilka kolejnych kroków? Gdyby zamiast obawy przed upadkiem i jego konsekwencjami – złymi ocenami – mogli się skupić na tym, co robią, wiedząc...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy