Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Lekcja na czasie

2 czerwca 2021

NR 64 (Czerwiec 2021)

Autorefleksja elementem podsumowania roku szkolnego

52

Koniec roku szkolnego jest czasem, w którym dokonujemy podsumowań, poddajemy ocenie swoje działania, a także planujemy przyszłość. Wdrażanie ucznia do tego typu praktyk jest niezwykle istotną kwestią, dzięki której potrafi on realnie oceniać swoje możliwości, wykorzystywać własną siłę sprawczą, a także snuć refleksje.

Dziecko od momentu pojawienia się na świecie podlega ocenie – wszyscy przyglądają się jego wyglądowi, postępom, zabawom, pierwszym słowom i krokom. Samoocena i poczucie własnej wartości budowane są właśnie na podstawie ocen innych osób, które mogą być kształtujące lub nie. Jednakże często dzieje się tak, że oceny te są jednostronne, gdyż pochodzą z jednego źródła, jakim jest dom rodzinny i najbliższe otoczenie malucha. Wszystko się zmienia, gdy dziecko rozpoczyna swoją przygodę z edukacją. W obecnych czasach to często pierwsze doświadczenia z innymi dziećmi, w szerszym gronie rówieśników. Uczeń zaczyna zdawać sobie sprawę z tego, że nie zawsze jest „idealny”, najlepszy”, że są również pozostali. Zaczyna porównywać siebie z innymi dziećmi oraz kształtować samoocenę na podstawie własnej refleksji. Autorefleksja jest bardzo ważnym elementem w jego rozwoju, gdyż pozwala na rozwijanie własnej osobowości, analizowanie pomysłów i idei, kształtowanie krytycznego i obiektywnego podejścia do siebie. Refleksja i ocena skierowana do swego wnętrza pomaga odkryć własne „ja”, zauważyć, co jest w życiu ważne i do czego dążymy. Podobnie jest u dziecka w wieku wczesnoszkolnym, które – pchane do różnych działań sugestiami innych – zaczyna analizować je i wyrażać własne zdanie. 

Te umiejętności pozwalają na wyrażanie sprzeciwu, który rodzi się w wyniku autorefleksji. Niezwykle istotnym czynnikiem, który wpływa bezpośrednio na kształtowanie się umiejętności autorefleksji u dziecka, jest postawa rodzica/opiekuna, który powinien akceptować wybory swojej pociechy. Nie oznacza to, oczywiście, przyzwolenia na nieuczęszczanie do szkoły czy zaniechanie odrabiania prac domowych. Jednakże mądre i racjonalne pozostawianie dziecku wyboru co do spraw, które go dotyczą, owocuje wzrostem pewności siebie i umiejętności radzenia sobie z codziennością.

Doskonałym miejscem na kształtowanie umiejętności samooceny jest szkoła, gdzie dzieci, pracując nad sobą i swoimi umiejętnościami, stale porównują się między sobą. Nie jest absolutnie rolą nauczyciela porównywanie uczniów – ważne jest, by ocena, jaką otrzymuje dziecko za daną pracę, była informacją zwrotną, konstruktywną opinią. Powinna zatem informować o tym, czy wysiłek, jaki został włożony w dane zadanie, był adekwatny do oczekiwanego i czy rezultaty, jakie udało się dzięki temu osiągnąć, są zadowalające. Podejście takie pozwala zrozumieć dziecku, iż tylko ono samo odpowiada za to, ile jest w stanie osiągnąć poprzez swoją pracę – że to nie nauczyciel jest odpowiedzialny za stopnie, nie rodzic ani żadna inna okoliczność. Młody człowiek nabiera refleksji, że to, ile jest wart, tkwi w jego wnętrzu. Potrafi bronić swoich racji i brać odpowiedzialność za czyny. Niestety, często jest tak, iż wzorce, z jakich czerpie dziecko, pokazują mu, że winy za niepowodzenia i wszelkie zło tego świata należy szukać w innych. Nauka autorefleksji i samokrytyki od najmłodszych lat pozwala zatem na uniknięcie takiego myślenia oraz sprawia, iż motywacja do działania i kształtowania własnego szczęścia staje się u dziecka naturalna.
 

POLECAMY

Tab. 1. Propozycje działań mających na celu podsumowanie roku szkolnego1
Nazwa działania/ćwiczenia  Opis 
Wszyscy tworzymy klasę  Uczniowie wspólnie z nauczycielem tworzą na wielkim arkuszu papieru plakat. Najpierw każde dziecko z osobna opisuje swoje zdjęcie bądź rysunek własnej postaci, zapisując obok swój największy sukces edukacyjny lub dotyczący życia klasowego, największe wyzwanie, zdarzenie powodujące trudność, umiejętność, której nadal się uczy (ważne, by przypominać uczniom, że uczenie się jest niekończącym się procesem, dlatego to, że nie opanuje się czegoś w danym czasie, nie oznacza, że nie uczyni tego wcale). Następnie podopieczni umieszczają swoje prace na plakacie i wspólnie zastanawiają się nad sukcesem klasy, wyzwaniem klasy, najprzyjemniejszymi sytuacjami i największymi przygodami. Po zakończeniu tworzenia plakatu zostaje on wyeksponowany w widocznym miejscu. Warto podkreślić, że być może z uwagi na globalną sytuację w tym roku szkolnym nie będzie możliwe stworzenie plakatu w formie stacjonarnej, wówczas można zastanowić się nad e-odpowiednikiem lub też wydrukować przesłane przez uczniów skany i stworzyć plakat, pracując z wykorzystaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych
Jak na dłoni 
Rys. 1. Pytania pomocne w podsumowywaniu poziomu nabywanych umiejętności
To potrafię  Instrukcja:
  1. Zrób listę wszystkich swoich dokonań, z których jesteś dumny.
  2. Zrób listę wszystkich osób i rzeczy, które sprawiają, że czujesz się dobrze, a nie bezwartościowo.  Wiesz, że te osoby naprawdę cię lubią. 
  3. Spoglądaj często na te listy. Uzupełniaj je zawsze, gdy przyjdzie ci do głowy coś nowego. Odnotowuj na nich nawet z pozoru błahe rzeczy
Skrzynka pytań  W klasie znajduje się skrzynka (jeśli nauka będzie odbywała się online, może to być osobny adres e-mail), do której uczniowie wrzucają pytania, na które chcieliby uzyskać odpowiedź w przyszłym roku szkolnym, lub też propozycje aktywności, zajęć czy tematów
Teczka – narzędzie na cały rok  Nauczyciel wraz z uczniami planuje rozdziały w teczce, która będzie towarzyszyć im przez rok szkolny (portfolio uczniowskie). W trakcie nauki dzieci sukcesywnie wzbogacają swoje portfolio. Wybór rozdziałów do teczki zależy od potrzeb przedmiotu, uczniów i nauczyciela. Metoda ta wymaga drobiazgowego planowania i konsekwencji w realizacji planu. Teczka powinna zawierać stawiane przez ucznia cele oraz wnioski z jego samooceny. Można do nich w każdej chwili powrócić i je zweryfikować. Pamiętajmy, że konstrukcja teczki zależy od samych zainteresowanych, a więc może zawierać dowolną liczbę rozdziałów, lepiej jednak, gdy nie jest zbyt rozbudowana. Teczka jest bardzo dużą pomocą przy powtórkach materiału, uczy systematyczności i może stać się przedmiotem dumy ucznia. Najlepiej razem z podopiecznymi ustalić system jej oceny
Monitorowanie postępów – 
narzędzie na cały rok

Uczniowie wypełniają kartę pracy (grafika: Moss C.M., Brookhart S.M., Cele uczenia się. Jak pomóc uczniom zrozumieć każdą lekcję, CEO, Warszawa 2014) 

Strzelanie do celu
Przyjrzyj się swojej pracy nad: ................................................
Umieść kropkę, by zaznaczyć, gdzie trafiła strzała i zapisz, kiedy to się stało.

Rys. 2. Narzędzie pomocne uczniom w monitorowaniu postępów w odniesieniu do celu uczenia się

Źródło: Brookhart S.M., Formative Assessment Strategies for Every Classroom: An ASCD Action Tool, ASCD, Alexandria 2010, s. 248.

Mój największy klasowy sukces  Nauczyciel prosi uczniów, aby przypomnieli sobie, czy coś ważnego wydarzyło się kiedyś w ich życiu klasowym, co do tej pory pamiętają. Ma to być pozytywne dla dziecka wydarzenie, w którym ktoś docenił jego zdolności, wykonaną pracę, wyróżnił je za coś niezwykłego itp. Kolejne etapy ćwiczenia – dialog w parach: „Opowiedz o tym wydarzeniu swojemu koledze”. Jedna osoba z pary opowiada o danym sukcesie swojemu koledze, a druga osoba się tym zachwyca. W ten sposób osoba opowiadająca może ponownie doświadczyć emocji związanych ze swoim sukcesem. Można świadomie przesadnie…” . Można świadomie przesadnie wyeksponować wybrane wydarzenie, aby dziecko jeszcze raz mocno przeżyło swój sukces
Pytania Uczniowie odpowiadają na pytania:
  1. Co sprawiło Wam największą przyjemność?
  2. Z czego jesteście najbardziej zadowoleni?
  3. Co Was najbardziej zaskoczyło?
  4. Co sprawiło Wam największą trudność?
  5. W jakim stopniu i w jaki sposób mieliście okazję wykorzystać swoje umiejętności i talenty? 
  6. Co Wam się udało, a co chcielibyście poprawić?
Pudełko wspomnień  Można zaproponować dzieciom, by stworzyły pojemnik, w którym będą przechowywać ważne pamiątki przypominające o istotnych sytuacjach, które zdarzyły się w danym roku szkolnym. Pod koniec roku, w ramach podsumowania, chętni uczniowie mogą zaprezentować swoje pudełko wspomnień i omówić jego zawartość 
Wdzięczność  Wdzięczność warto praktykować przez cały rok. Ważne, aby nauczyciel w rozmowach z uczniami nawiązywał do wdzięczności oraz motywował ich do okazywania wdzięczności. Aby zapoczątkować praktykę wdzięczności, warto zaproponować uczniom ćwiczenie „Masz wpływ na wdzięczność” – jego celem jest pokazanie uczniom, że mogą wpływać na siebie i na innych, że mają wybór, mogą podejmować świadome decyzje. Ćwiczenie pozwala na rozwijanie sprawstwa uczniów oraz daje przestrzeń do odmowy, jeśli nie czują zgody na jakieś sytuacje związane z krzywdzeniem, wykluczeniem czy nierównością. 
  1. Nauczyciel rozdaje uczniom białe gładkie kartki A4. Uczniowie dotykają kartek, przyglądają im się.
  2. Następnie zgniatają kartki w kulkę.
  3. W kolejnym kroku rozkładają kartki i próbują wygładzić, aby wyglądały tak jak na początku.
  4. Okazuje się, że mimo prób uczniowie nie są w stanie wygładzić kartek. Nauczyciel informuje ich, że podobnie jest z tym, co mówimy i robimy. Nasze działania mają wpływ na innych i to od nas zależy, jakich dokonamy wyborów.
  5. Dzieci zastanawiają się, co mogą zrobić, aby w klasie żyło się lepiej, było więcej życzliwości, wsparcia i współpracy.
  6. Monitorowanie działań uczniów.
  7. Systematyczne rozmowy na temat wdzięczności
Kolaż wspomnień,
mapa marzeń 
Kolaż wspomnień jest podsumowaniem tego, co wydarzyło się w upływającym roku szkolnym. Uczniowie wykonują go indywidualnie, wykorzystując teksty i ilustracje z czasopism. Następnie, jeśli mają śmiałość, chęć i potrzebę, mogą omówić swoją pracę. Na kolejnych zajęciach wykonują mapę marzeń edukacyjnych i społecznych związanych z relacjami panującymi w grupie. 
Dzieci siadają w kole, każdy otrzymuje dużą kartkę papieru, nożyczki i klej.
Na środku, w dostępnym miejscu, leżą gazety, zdjęcia i ilustracje.
Uczniowie na środku kartki zapisują swoje imię i znak rozpoznawczy, a następnie rysują strzałki, które będą zawierały informacje na temat przyszłorocznych marzeń. W tle gra relaksacyjna muzyka.
Ważne, aby przechować mapy do kolejnego roku szkolnego i później poddać weryfikacji, które marzenia udało się zrealizować
Arkusz samooceny ucznia  Uczniowie odpowiadają na następujące pytania:
  1. Jakie były moje osiągnięcia w tym roku szkolnym? (indywidualna ocena)
  2. Nad czym muszę popracować?
  3. Jakie książki udało mi się przeczytać?
  4. Co wprawiło mnie w dumę?
  5. Jakie są moje plany, cele na przyszły rok?
  6. W jaki sposób chcę osiągnąć te cele?
  7. Co jeszcze jest ważnego, o czym chcę powiedzieć?
  8. Czy uważam ten rok za udany, dobry?
  9. Czy czuję szacunek ze strony nauczyciela?
  10. Czy mój nauczyciel mnie docenia, zauważa mój wysiłek?
  11. Czy mój nauczyciel mi pomaga?
  12. Czy czuję się w klasie bezpiecznie?
  13. Które z realizowanych projektów podobały mi się najbardziej?
  14. Jakie zagadnienie wyrzuciłbym z programu, gdyby to było możliwe?
  15. Któremu zagadnieniu poświęciłbym więcej czasu? 
Wyznaczanie celów na przyszły rok  Instrukcja:
  1. Pomyśl o rzeczach, które chcesz osiągnąć w przyszłym roku szkolnym.
  2. Napisz listę swoich celów.
  3. Porozmawiaj z nauczycielem o swoich celach, postarajcie się wspólnie zastanowić się, jak je osiągnąć.
  4. Zapisz wskazane sposoby.
  5. Spróbuj dać z siebie wszystko, by osiągnąć swoje cele:
    - Ćwicz!
    - Proś innych o pomoc!
    - Myśl o rzeczach, które możesz zrobić, aby osiągnąć te cele!
  6. Dziel się z innymi swoimi osiągnięciami i sukcesami 
Unikalni, a nie idealni  Nauczyciel inicjuje rozmowę na temat tego, że każdy jest inny, wyjątkowy, ale nie ma ludzi idealnych. Każdy stara się, by być wystarczającym. Są rzeczy, na które nie mamy wpływu, oraz takie, które możemy zmieniać. Każdy ma mocne i słabe strony. Zadaniem uczniów jest wypisanie ich. Kolejno dzieci zastanawiają się nad sytuacjami, które mogą zmieniać, na które mają wpływ, a które są od nich niezależne. Nauczyciel podaje przykłady, a uczniowie odpowiadają.
Czy zależy ode mnie:
  • Jakich mam nauczycieli?
  • Jak się uczę?
  • Co inni o mnie myślą?
  • Jaka jest pogoda?
  • Jak płynie czas?
  • Jak się zachowuję?
  • Jakie mam oceny?
  • Co jem?
  • Jak dbam o swoje miejsce do nauki?
  • Jak troszczę się o siebie?
  • Jak zachowują się inni?
  • Co mówią inni?
  • Co myślą inni?
  • Co mówię?
  • Jakim jestem uczniem/jaką jestem uczennicą?
  • Jakim jestem kolegą/jaką jestem koleżanką?


Zakończenie roku jest podsumowaniem, a także zaproszeniem do planów i marzeń na kolejne lata. Uczenie się jest procesem, który nie ma ram czasowych – człowiek uczy się każdego dnia, niezależnie od wieku. Dlatego istotne jest, by uczeń potrafił nie patrzeć na swoje trudności w kategorii porażki, a raczej postrzegać je jako możliwość osiągania sukcesu w przyszłości.


Przypisy

  1. Opracowano na podstawie własnych doświadczeń oraz publikacji: Berendt J., Orbitowska-Fernandez P., Sendor M., Empatia zmienia nas, zmienia szkołę, zmienia świat, CoJaNaTo, Warszawa 2019; Kud M., Lew B., Nauczyciel mentor. Zbuduj klasę marzeń, Difin, Warszawa 2019; Młodnicka U., Waligóra A., Jesteś ważny, Pinku! Książka o poczuciu własnej wartości dla dzieci i dla rodziców trochę też, Sensus, Gliwice 2020; Moss C.M., Brookhart S.M., Cele uczenia się. Jak pomóc uczniom zrozumieć każdą lekcję, Centrum Edukacji Obywatelskiej, Warszawa 2014; Sterna D., Uczę (się) w szkole, Centrum Edukacji Obywatelskiej, Warszawa 2014."

Przypisy