Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , SI W EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ

6 czerwca 2019

NR 47 (Czerwiec 2019)

Rola zmysłów w uczeniu się dziecka.

0 134

Integracja sensoryczna w warunkach edukacji szkolnej

W szkołach i przedszkolach coraz częściej możemy spotkać dzieci mające różnego rodzaju trudności i zaburzenia. Pracujemy z uczniami, którzy przejawiają specyficzne trudności w nauce, mają problem z pamięcią i koncentracją, nie są w stanie usiedzieć na swoim miejscu, nie zwracają uwagi na komunikaty przekazywane przez nauczyciela. 

Najbardziej widoczne staje się to w momencie, kiedy siedmiolatek przekracza próg szkoły. Nagle zaczyna się bowiem czegoś od niego wymagać. Musi grzecznie siedzieć przy swoim stoliku, słuchać pani i koncentrować się na omawianym w danym momencie temacie. Niestety, zmiana środowiska, osoby prowadzącej zajęcia i specyfiki pracy nie wpływa korzystanie na stan dziecka. Brak poczucia bezpieczeństwa i stres mogą przyczynić się do tego, że zaburzenia, do tej pory prawie niezauważalne, zdecydowanie się nasilą. Z tego powodu naszą pracę należy rozpocząć 
od diagnozy integracji sensorycznej. Okazuje się bowiem, że to zmysły determinują nasze zachowanie. Im gorzej działają one u dziecka, z którym pracujemy, tym większe trudności będzie miało z reagowaniem we właściwy sposób na zmiany zachodzące w jego otoczeniu.

Najczęściej zauważamy i diagnozujemy trudności w zakresie percepcji wzrokowej i słuchowej (rys. 1). Są one w miarę czytelne i zdecydowanie łatwiejsze do zrozumienia, zarówno dla rodziców, jak i nauczycieli. Dużo trudniej skupić się na problemach dotyczących zmysłów bliższych (dotyk, układ przedsionkowy i proprioceptywny). Ich różnorodność jest bowiem tak duża, że może prowadzić do pomyłek i nieprawidłowych wniosków. Okazuje się, że zaburzenia w ich obrębie mogą być mylone chociażby z problemami natury emocjonalnej. Tymczasem właśnie dotyk, przedsionek i propriocepcja stają się bazą, dzięki której mały człowiek jest w stanie zdobywać wiedzę na temat siebie oraz otoczenia, w którym się znajduje. Mają one również jeszcze wiele innych zadań, m.in.:

  • są podstawą do prawidłowego odbierania bodźców z otoczenia i przetwarzania ich na wyższym poziomie układu nerwowego,
  • są niezbędnym elementem do prowadzenia właściwej analizy i syntezy będącej nieodzownym aspektem efektywnego uczenia się,
  • umożliwiają budowanie prawidłowych kontaktów z innymi ludźmi oraz przedmiotami.

 

Rys. 1. Rodzaje zmysłów 

 Opracowanie własne na podstawie C.S. Kranowitz, Nie-zgrane dziecko. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego – diagnoza i postępowanie, Gdańsk 2011

 

Zmysły bliższe powstają bardzo wcześnie, już w okresie prenatalnym i towarzyszą człowiekowi przez całe życie. Są odpowiedzialne za odbieranie bodźców dochodzących z wewnątrz naszego organizmu, odpowiadają za właściwe odczuwanie naszego ciała. Ich prawidłowe funkcjonowanie przyczynia się do osiągnięcia przez dziecko poszczególnych kamieni milowych w odpowiednim czasie i daje podstawy do tego, aby móc pracować nad różnego rodzaju kompetencjami, np. kreatywnością czy abstrakcyjnym myśleniem. Zmysły dalsze potrzebne są po porodzie, dlatego, choć powstają w trakcie ciąży, nie są wykorzystywane w pełni przez dziecko i kształtują się w pierwszych miesiącach życia. Warto pamiętać, że odbierają one bodźce dochodzące spoza naszego organizmu. Posiadanie tej wiedzy pozwoli nauczycielowi inaczej spojrzeć na dziecko. Nie ma bowiem dzieci „niegrzecznych”, są tylko takie, które nie potrafią sobie poradzić z integracją i interpretacją dochodzących do nich wrażeń. Jak to się objawia? Co nas powinno zaniepokoić w zachowaniu dzieci? Kiedy należy wdrożyć działania terapeutyczne?
Można stwierdzić, że integracja sensoryczna to zapotrzebowanie człowieka na określone bodźce, które pojawiają się w jego otoczeniu. Żeby odpowiednio to zrozumieć, można posłużyć się konkretnym przykładem. Dana osoba musi dostarczyć swojemu organizmowi odpowiednich składników odżywczych, żeby zaspokoić głód i zapewnić prawidłowy rozwój. Ma jednak określone potrzeby i preferencje żywieniowe, są pokarmy, które lubi, ale istnieją również takie, za którymi nie przepada. Ona sama wybiera sobie sposób na dostarczenie swojemu organizmowi określonej ilości kalorii. Podobnie ma się sprawa, jeśli chodzi o dzieci przejawiające zaburzenia integracji sensorycznej. W ich otoczeniu jest wiele bodźców, niektóre z nich stają się przyjemne, inne odstręczające. Dziecko poszukuje tych, które są w stanie zaspokoić jego potrzeby. Niestety, zazwyczaj nie wie, w jaki sposób odciąć się od tych nieprzyjemnych, powodujących złość lub smutek. Mając więc wiedzę na temat zaburzeń i ich objawów, nauczyciele będą w stanie podejmować takie działania, których celem stanie się realne wspieranie rozwoju dziecka.
 

 

Można stwierdzić, że problem z integracją sensoryczną powoli staje się problemem społecznym, gdyż coraz więcej dzieci boryka się z tego typu trudnościami. Zalicza się do nich:

  • nieprawidłowe reakcje na bodźce dotykowe (mogą być one za silne lub za słabe),
  • bardzo niski lub bardzo wysoki poziom uwagi i aktywności na zajęciach,
  • problemy z koordynacją ruchową oraz koordynacją oko ręka, z równowagą, napięciem mięśniowym,
  • opóźnienia w rozwoju mowy lub zaburzenia mowy i wymowy,
  • specyficzne trudności w uczeniu się,
  • problemy z zachowaniem objawiające się przede wszystkim agresją, zbyt impulsywnym reagowaniem na bodźce, nieradzeniem sobie z emocjami,
  • obniżone poczucie własnej wartości.

Jeśli zaś chodzi o zaburzenia związane z funkcjonowaniem zmysłów, to możemy wyróżnić trzy typy problemów:

  1. nadwrażliwość, czyli zbyt dużą reaktywność na bodźce dochodzące z otoczenia,
  2. vpodwrażliwość – zbyt niską reaktywność na bodźce zewnętrzne,
  3. wposzukiwanie sensoryczne.

Dzieci przejawiające nadwrażliwość reagują bardzo nerwowo na niektóre bodźce (np. dźwięk, dotyk), są one dla nich odpychające i bardzo nieprzyjemne. Często bywają zdekoncentrowane lub pobudzone, co bardzo negatywnie wpływa na uwagę i koncentrację oraz zaburza proces uczenia się. Dodatkowo, warto zwrócić uwagę, że takie dzieci szybko ulegają przeciążeniu, są płaczliwe i zmęczone. Nie potrafią również w sposób adekwatny do sytuacji radzić sobie z emocjami. W drugim przypadku dziecko potrzebuje bardzo silnych bodźców, żeby możliwe stało się ich odczuwanie. Najczęściej ma ono trudności z prawidłowym dostrzeganiem i rozpoznawaniem przekazywanych mu informacji. Sprawiają one wrażenie osób mało zainteresowanych tym, co dzieje się w ich otoczeniu. W niektórych sytuacjach możemy spotkać dzieci, które będą same dążyły do stymulacji poprzez poszukiwanie takich miejsc, w których liczba bodźców będzie dla nich odpowiednia lub będą podejmować takie aktywności, które zapewnią układowi nerwowemu wystarczającą ilość „pożywienia”. W związku z tym stanem rzeczy manifestują one stałą aktywność ruchową i silne pobudzenie. W przypadku wszystkich zmysłów (poza propriocepcją) możemy wyróżnić osoby nadwrażliwe, podwrażliwe i poszukujące.

W klasie szkolnej nie sposób nie zauważyć dzieci, które prezentują tego typu zaburzenia. Ich stopień nasilenia i intensywność bywają różne, jednak nie da się ukryć, że jest to realny problem dla nauczyciela, musi on bowiem nie tylko mieć wiedzę na temat występowania tego typu trudności, ale warto również, żeby wiedział, w jaki sposób można pracować i jakie działania podejmować, żeby wzmacniać układy nerwowe poszczególnych uczniów.

V.F. Mass często powołuje się na badania, które były prowadzone u dzieci przejawiających specyficzne trudności w nauce. Terapeuci wykorzystali do pracy z nimi elementy integracji sensorycznej, z naciskiem na ćwiczenia stymulujące układ przedsionkowy. Okazało się, że ich postępy były zdecydowanie większe niż u dzieci, które pracowały tylko metodami tradycyjnymi. Widać więc, że założenia tej metody są jak najbardziej słuszne i powinno się je wykorzystywać w swojej pracy.

Poza tym, warto pamiętać, że integracja sensoryczna jest taką formą terapii, w której większość rzeczy odbywa się poprzez zabawę. Aktywności podejmowane przez uczniów i nauczyciela nie są bardzo mocno obciążające. Wręcz przeciwnie, każdy może czerpać z tego radość. J. Ayres określała SI jako „naukową zabawę”. Jej założeniem było wspieranie rozwoju dziecka i wzmacnianie go poprzez wykorzystywanie w trakcie zajęć różnego rodzaju ćwiczeń i aktywności o charakterze fizycznym.
Niezwykle istotne staje się więc poznanie specyfiki poszczególnych zmysłów i zabaw, które można wykorzystać do ich stymulowania.

Jednym z najważniejszych zmysłów jest dotyk. Badanie reaktywności na bodźce dotykowe staje się możliwe już w okresie 6–7 tygodnia ciąży, a więc bardzo wcześnie. Dzięki niemu niemowlę ma zaspokojoną potrzebę bezpieczeństwa. W późniejszym okresie pomaga nam on rozpoznawać faktury, odczuwać temperaturę czy ból oraz poznawać otoczenie i nawiązywać relacje międzyludzkie. Jego nieprawidłowe funkcjonowanie może powodować trudności w nauce, obniżenie samooceny i unikanie kontaktów z innymi osobami. Twórcy teorii integracji sensorycznej wychodzą z założenia, że uczenie się przy wykorzystaniu zmysłu dotyku daje najlepsze rezultaty. Niezależnie od tego co robimy, zawsze wykorzystujemy do tego celu ręce. Poznajemy świat wielozmysłowo, wzmacniamy dzięki temu motorykę czy percepcję słuchową i wzrokową. Dotyk daje dziecku nieograniczone możliwości. Dzięki niemu poznaje ono przedmioty, uczy się, w jaki sposób można je wykorzystać, gdzie zastosować. Dodatkowo, samo dotknięcie jakiejś zabawki przyczynia się do powstania w dziecku szeregu różnych emocji. Zaczyna ono zupełnie inaczej ją postrzegać, czuje jej temperaturę oraz rozpoznaje fakturę i dzięki temu jest w stanie podjąć decyzję, czy sprawia mu ona przyjemność czy wręcz przeciwnie – nie chce się nią bawić. Mając taką wiedzę, nauczyciel jest w stanie nie tylko rozpoznawać trudności dzieci znajdujących się w klasie, ale również wprowadzać zabawy mające na celu stymulację dotykową:

  1. „znajdź coś miękkiego” – nauczyciel prosi dzieci, aby przemieszczając się po sali znaj...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy